Từ “rượu chịu, văn chui” đến Quỹ Phùng Quán

Với hai bài thơ Chống tham ô lãng phí và Lời mẹ dặn viết năm 1957, Phùng Quán phải trải qua 15 năm lao động cải tạo và 32 năm treo bút.

Nhưng giờ đây chúng ta có thể tự hào khẳng định đây là hai bài thơ đầu tiên trong văn học cách mạng chống tệ quan liêu, lãng phí và ăn cắp của dân.

Hơn 32 năm treo bút đối với một nhà thơ là điều cực hình, ông phải mượn tên người khác viết “văn chui” kiếm từng đồng nhuận bút để nuôi vợ con. Ông cũng từng thú nhận, trong gần 30 năm treo bút, ông đã câu trộm hơn chục tấn cá ở Hồ Tây để nuôi gia đình và đãi bạn bè… Theo nhà thơ Ngô Minh, người bạn vong niên của Phùng Quán và là người quản lý Quỹ khuyến học khuyến tài Phùng Quán hiện nay (gọi tắt là Quỹ Phùng Quán), trong thời gian treo bút, Phùng Quán đã “viết chui” và in hơn 40 cuốn truyện tranh, khoảng 10 tác phẩm văn xuôi khác, trong đó có ba tập bộ tiểu thuyết nổi tiếng Tuổi thơ dữ dội.

Trong khi đó, nhà văn Xuân Đài kể, vì không có tiền nên Phùng Quán thường mua chịu rượu của quán bà Hai Hanh ở làng Nghi Tàm (nay thuộc phường Quảng An, quận Tây Hồ, Hà Nội). Sổ nợ là cái cột nhà, mua một lít thì gạch một nét; gạch ô vuông bốn bề, thêm gạch chéo nữa vị chi là 5 lít. Người khác thì mua hôm trước, hôm sau phải trả, riêng Phùng Quán được “đặc cách” có khi nợ 4-5 ô gạch chéo… Vì thế biệt danh nhà thơ “cá trộm, rượu chịu, văn chui” được bạn bè văn chương gắn cho ông như niềm thương cảm sâu sắc.

Có thể nói, cuộc đời của Phùng Quán là một khúc bi tráng của một người lính dấn thân vì nhân dân, đất nước. Dù trải qua những năm tháng bi thương khốc liệt nhất của đời người “có những phút ngã lòng/ Tôi vịn câu thơ mà đứng dậy…”, nhưng ông vẫn sắt son niềm tin vào Đảng, vào sự đổi mới và phát triển của đất nước.

Và đến năm 1988, Phùng Quán được khôi phục hội viên Hội Nhà văn Việt Nam. Năm 2007, Chủ tịch nước ký quyết định trao tặng giải thưởng Nhà nước về văn học - nghệ thuật cho ông.

Tuy nhiên, ít người biết sau gần 35 năm xa quê hương (sau khi phục hồi hội viên Hội Nhà văn Việt Nam), Phùng Quán mới trở về nơi chôn nhau cắt rốn của mình: làng Thanh Thủy Thượng, xã Thủy Dương, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên - Huế. Ngày ra đi tóc còn để chỏm, ngày về tóc đã hoa râm. Ông quỳ xuống trước đông đảo bà con đọc to bài thơ Tạ: “Con tạ/ đất làng quê/ Thấm đẫm máu bao anh hùng đã khuất/ Không ngọn cỏ nào không long lanh nước mắt/ Không lá cây nào không mặn chát gian lao/ Con tạ/ manh chiếu rách con nằm/ Con tạ/ Câu ca dao mẹ hát/ Tất cả thành giọt sữa ngọt/ Nuôi con ngày trứng nước/ Để hôm nay con được sống/ được chiến đấu hết mình/ Vì tự do của Tổ quốc/ Được hát hết mình cho đất nước thành thơ…”.

Có lẽ đau đáu nỗi thương nhớ quê hương như thế, nên sinh thời nhà thơ Phùng Quán ước nguyện sau khi mất thì được trở về với quê hương “…Tôi sẽ đào nấm huyệt/ cạnh mồ cha mẹ tôi”.

Phùng Quán mất ngày 22-1-1995 tại Hà Nội, nhưng mãi đến đầu năm 2011, ước nguyện của ông lúc sinh thời mới trở thành hiện thực, gia đình và bạn bè đã đưa hài cốt ông bà về an táng tại quê nhà. Và không ai ngờ sự mến mộ của mọi người đối với Phùng Quán lại lớn đến như vậy, từ văn nghệ sĩ, trí thức, học sinh, sinh viên, đến những người nông dân, anh xe ôm, xích lô, Việt kiều… góp cát, đá xây dựng mộ nhà thơ.

Tấm lòng của bạn bè và độc giả góp vào không chỉ xây dựng hoàn chỉnh khang trang phần mộ vợ chồng nhà thơ Phùng Quán, mà còn dư một khoản lớn. Cộng thêm số tiền bà Vũ Bội Trâm (vợ nhà thơ Phùng Quán) để lại, theo nguyện vọng của dòng họ Phùng, chính quyền địa phương và bạn đọc yêu mến Phùng Quán, một quỹ khuyến học khuyến tài được thành lập mang tên Phùng Quán, để phát thưởng cho học sinh giỏi hằng năm của xã Thủy Dương và khuyến khích các nhà văn, nhà thơ ở Thừa Thiên - Huế có những tác phẩm văn học đặc sắc.

Quỹ Phùng Quán tổ chức phát thưởng lần đầu tiên cho 41 học sinh xuất sắc của các trường tiểu học, THCS Thủy Dương năm học 2011-2012, tặng thưởng gồm một giấy chứng nhận Quỹ Phùng Quán được in rất đẹp, có ảnh nhà thơ Phùng Quán và tiền mặt 500.000 đồng.  Ngoài ra, Quỹ Phùng Quán còn tặng thưởng cho 3 học sinh họ Phùng xuất sắc nhất do tộc Phùng Thủy Dương xét chọn.

Đầu năm 2012, Quỹ Phùng Quán cũng trao thưởng cho hai tác phẩm văn học: tiểu thuyết Vùng sâu của nhà văn Tô Nhuận Vỹ và tiểu thuyết Xa Hà Nội của nhà văn Nhất Lâm, giá trị mỗi giải thưởng 2 triệu đồng. Điều thú vị đặc biệt là lễ trao giải khuyến tài văn học Phùng Quán được Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Thừa Thiên - Huế tổ chức ngay tại khu lăng mộ của nhà thơ Phùng Quán.

Như vậy, từ cuộc sống rượu chịu, văn chui “Đắng đến tận cùng nỗi đắng thế gian”, Phùng Quán đã trở về quê hương với gia tài đồ sộ: hàng chục tác phẩm văn chương thấm đẫm tình yêu quê hương, đất nước và tấm lòng ngưỡng mộ của hàng triệu độc giả trong cũng như ngoài nước. Quỹ Phùng Quán tuy không lớn nhưng là tấm lòng, niềm tri ân của độc giả tôn vinh tài năng, nhân cách của một nhà thơ “Đã đi với Nhân dân/ Thì thơ không thể khác”.

Điều trùng hợp thú vị là sau khi Phùng Quán trở về trong lòng đất quê hương, Quỹ khuyến học Phùng Quán ra đời, tên ông cũng được UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế quyết định lấy đặt cho con đường lớn ngay tại thị xã Hương Thủy. Con đường mang tên Phùng Quán dài hơn 5,8km, từ Km 83, Quốc lộ 1A đối diện cổng làng Thanh Thủy Thượng, đi qua lăng mộ Phùng Quán, lên đến đường tránh Huế ở phía Tây. Đi lên nữa là chiến  khu Dương Hòa - nơi Phùng Quán đi theo bộ đội từ năm 1946. Ông đã ra đi và trở về trên chính con đường mang tên mình.

NGÔ MINH THUYÊN