Ông Ích Đường trong lòng người Phong Lệ

Về Phong Lệ (thuộc phường Hòa Thọ Đông, Hòa Thọ Tây - quận Cẩm Lệ ngày nay), hỏi già trẻ, gái trai về Ông Ích Đường, sẽ nhận được những lời kể rành rọt, lưu loát, về tiểu sử, về những câu chuyện không có hồi kết liên quan đến người sĩ khí kiên trung.

Sĩ khí yêu nước, thương dân

Ông Ích Đường sinh năm Giáp Thân (1884), mất ngày 12-4 năm Mậu Dần (1908). Ông là con trai thứ tư của cụ Ông Ích Kiềng (còn gọi là Tán Nhì - nghĩa sĩ Nghĩa hội Cần Vương), cháu nội của danh tướng Ông Ích Khiêm.

Sinh thời, ông có tiếng học giỏi, văn hay chữ tốt, giỏi võ nghệ, có chí lớn, tính tình phóng khoáng. Những bậc cao niên còn nói rằng, theo dân gian thì Ông Ích Đường có tướng mạo kỳ dị, râu, tóc, lông ngực đều mọc ngược và đi nhanh như gió. Có thể đó là cách nói cường điệu, hư cấu về một con người mà họ ngưỡng mộ.

Theo sử sách, trong phong trào Duy Tân cải cách do Phan Châu Trinh chủ xướng vào đầu thế kỷ XX, Ông Ích Đường là người tham gia tích cực. Trong các năm 1905, 1906, ông từng theo cụ Phan Châu Trinh vào Nam ra Bắc để vận động quần chúng cải cách, cổ súy cho phong trào. Ông còn theo cụ Phan ra tận căn cứ Phồn Xương (Yên Thế, Bắc Giang) của cụ Hoàng Hoa Thám để học tập cách thức đánh Pháp, rồi trở về tổ chức dạy võ nghệ cho thanh niên trong làng Phong Lệ và các vùng lân cận như Cẩm Toại, Cẩm Lệ, Thạch Nham, Túy Loan…

Ông Ích Đường là một trong những lãnh đạo tiêu biểu của phong trào kháng thuế năm 1908 tại huyện Hòa Vang. Đặc biệt, ở quê nhà hay bất cứ nơi đâu, ông thường bênh vực kẻ nghèo yếu, cô thế chống lại bọn cường hào ác bá ở nông thôn. Mọi người hay gọi ông với cái tên thân mật là “Cậu Đường”.

Trong câu chuyện với chúng tôi, ông Ông Văn Ngoại (72 tuổi), cháu gọi Ông Ích Đường là bác thúc bá, bùi ngùi nhắc lại ngày Ông Ích Đường bị tuẫn nạn. Ông Ích Đường bị giặc đưa ra xử ngay tại chợ Túy Loan (nay thuộc xã Hòa Khương, huyện Hòa Vang) khi chợ đang đông để uy hiếp tinh thần dân chúng. Tại nơi hành hình, ông ung dung nói: “Dân nước Nam như cỏ cú, giết Đường này còn có trăm nghìn Đường khác. Bao giờ hết mía mới hết Đường!”. Cái chết oanh liệt của người thanh niên yêu nước này đã gây xúc động mãnh liệt đối với nhân dân. Ngay tại chợ Túy Loan, nhiều người dân tự mua vải trắng để tang ông. Có người như bà Trần Thị Diệp (ở Bồ Bản) bán hàng vải ở chợ Túy Loan tự động xé cả gánh vải trắng phát không cho những người tưởng niệm. Sau đó, người dân nơi đây còn lập miếu thờ ông gọi là Miếu Cậu Đường vẫn còn đến ngày nay.

Còn mãi với mai sau

Sau khi Ông Ích Đường thọ hình, con cháu đưa thi hài ông về an táng tại Phong Lệ quê ông, xây mộ và lập bia hoàn chỉnh. Năm 1966, ngôi mộ bị giải tỏa do chính quyền Sài Gòn lấy đất làm đồn lũy, phải dời về khu Cấm và xây cất lại khang trang. Năm 1976, do quy tập mồ mả, gia đình đã cải táng mộ của ông về tại Gò Mô. Sau nhiều lần di chuyển, năm 2008, con cháu gia tộc cải táng mộ ông về vị trí hiện nay (tổ 12 phường Hòa Thọ Tây, quận Cẩm Lệ). Những di tích gắn liền với tên tuổi của ông Ích Đường như Miếu thờ, Nhà bia tưởng niệm và Lăng mộ từ bấy đến nay luôn được con cháu tộc Ông và người dân địa phương trân trọng, giữ gìn. Đặc biệt, tư liệu mới nhất về ông, 4 bức di ảnh trong ngày Ông Ích Đường bị xử chém do tiến sĩ sử học Ngô Văn Minh sưu tầm (năm 2010) cũng được giữ gìn cẩn thận tại gia đình người cháu nội Bác của Ông Ích Đường là ông Ông Văn Ngọc. Ông Ngọc nói: “Đối với chúng tôi, 4 bức di ảnh là báu vật thiêng liêng”.

Vào ngày 12-4 âm lịch hằng năm - ngày Ông Ích Đường bị xử chém, con cháu tộc Ông, nhân dân cùng chính quyền, đoàn thể các xã Hòa Phong (huyện Hòa Vang), phường Hòa Thọ Đông, Hòa Thọ Tây (quận Cẩm Lệ) và các thầy cô giáo, học sinh trên địa bàn đều đến đặt vòng hoa, dâng hương tưởng niệm tại Lăng mộ, Miếu thờ và Bia tưởng niệm Ông Ích Đường. Nghi thức lễ tưởng niệm diễn ra đơn giản nhưng trang trọng, thành kính.

THANH TÂN