Say mê bảo tồn chữ Hán Nôm

Những ký ức sâu sắc

Thầy Thắng quê xã Điện Tiến (Điện Bàn, Quảng Nam), sinh trưởng trong gia đình nhà Nho, ông nội là cụ Tư Liệp - một thầy đồ nổi tiếng nghiêm khắc. Từ khi mới 5 tuổi, Thắng đã được ông nội dạy chữ Nho. Hồi đó, gia cảnh khó khăn, thiếu thốn, Thắng phải tập viết chữ Nho trên lá chuối. Sáng sớm mỗi ngày, cụ Tư Liệp ra vườn cắt mấy tàu lá chuối tươi đem vào, lấy rơm đốt lên hơ lá chuối cho héo (nhằm làm cho lá dẽo), rồi xé ra từng miếng nhỏ bằng tờ giấy vở học sinh, dùng giẻ lau sạch phấn mặt lòng lá chuối để viết chữ lên đó. Ông nội làm cho Thắng cây bút bằng cách lấy miếng tre vót ra như chiếc đũa, gọt bỏ ruột lấy cật, mứt nhọn rồi đập cho dập như mũi bút lông. Từ rạng sáng, Thắng phải mài mực trong cái nghiên để ông nội sử dụng dạy học và Thắng cũng dùng mực ấy để tập viết.

Hằng ngày, Thắng miệt mài đọc và viết “Nhị tự kinh”, “Tam tự kinh”, “Ngũ tự kinh”. Mỗi ngày, cậu Nho sinh chăm chú tập viết chữ Nho, viết kín cả một chồng dày lá chuối. Khi Thắng đến tuổi thiếu niên, xã Điện Tiến bị địch đánh phá ác liệt. Gia đình đưa Thắng ra ở trọ tại Đà Nẵng để đi học. Thắng vừa học vừa dạy kèm để trang trải một phần chi phí học tập. Vậy mà năm học nào cũng được xếp loại học sinh xuất sắc toàn diện. Thắng học cả Anh văn và Pháp văn, trong đó Anh văn là sinh ngữ chính. Dày công học tập, nghiên cứu, Thắng am tường nhiều lĩnh vực và nhận thấy Anh văn có nhiều điểm giống Nho văn.

“Ngữ vựng Anh văn và Nho văn đều đa nghĩa; văn phạm tiếng Anh chặt chẽ, chuẩn xác giống Nho văn, nhưng Nho văn phong phú và trừu tượng hơn”, thầy Thắng chia sẻ.

Nỗ lực truyền dạy chữ Nho

Thầy Thắng vận dụng cả Anh văn, Pháp văn vào quá trình giảng dạy chữ Nho tại Trung tâm Hán Nôm Đà Nẵng. Những bài giảng của thầy sống động, hấp dẫn, chuyển tải kiến thức cho người học một cách căn bản, hệ thống với nhiều nội dung mở rộng. Theo thầy Thắng, chữ Hán có nguồn gốc từ Trung Quốc, được người Việt sáng tạo, bổ sung cho phù hợp với thực tế ở Việt Nam và trở thành chữ Hán Nôm, thường gọi là chữ Nho.

“Chữ Nho được coi là vốn quý của dân tộc, hiện còn nhiều trên các hoành phi, câu đối, đình, chùa, nhà thờ, bia mộ và các văn bản xưa. Do đó, cần phải truyền dạy chữ Nho giúp học viên đọc những nội dung của ông cha ta ngày xưa để lại”, thầy Thắng nhấn mạnh.

Tại Trung tâm Hán Nôm Đà Nẵng, thầy Thắng xây dựng 2 giáo trình dạy chữ Nho, gồm giáo trình dạy cơ bản và giáo trình dạy nâng cao. Với giáo trình dạy cơ bản, mỗi bài dạy từ 7-10 chữ trên cơ sở sách “Hán Văn giáo khoa thư” do Nhà Xuất bản Đà Nẵng ấn hành năm 2016; chủ yếu dạy chữ Khải thư - loại chữ chân phương, chuẩn mực, dễ nhận biết, dễ đọc và phổ thông nhất trong 5 kiểu chữ Hán. Còn ở giáo trình dạy nâng cao, thầy Thắng dựa vào bộ sách “Đại Việt sử ký toàn thư” - bộ chính sử Việt Nam bằng chữ Nho, soạn thành các bài giảng phù hợp với trình độ của học viên, giúp học viên hiểu kỹ hơn về lịch sử nước nhà.

Đơn cử như bài giảng về tác phẩm “Nam quốc sơn hà” của Lý Thường Kiệt làm cho học viên hiểu nguyên văn chữ Nho của bài thơ được ví như bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của nước ta. Hay như bài “Hoàng Sa đảo” của nhà bác học Lê Quý Đôn nói về chủ quyền của Việt Nam đối với quần đảo Hoàng Sa, góp phần tuyên truyền bảo vệ chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc... Tại giáo trình dạy nâng cao, học viên được học đủ 5 kiểu chữ Hán: Khải thư, Triện thư, Lệ thư, Hành thư và Thảo thư, trong đó đi sâu vào Khải thư và Thảo thư.

Từ cuối tháng 4-2021, Trung tâm Hán Nôm Đà Nẵng chuyển sang dạy và học trực tuyến trên Zalo “Nho học Đà Nẵng” nhằm phòng, chống Covid-19. Theo đó, thầy Thắng dạy đồng thời 2 chương trình cơ bản và nâng cao nhằm giúp người mới học chữ Nho dễ dàng học từ đầu, còn người đã biết ít nhiều về chữ Nho được tiếp tục học nâng cao và ôn lại kiến thức cơ bản. Không có phụ cấp hay thù lao nhưng thầy luôn say mê, tâm huyết truyền dạy loại chữ viết từng thịnh hành một thời gian dài trong lịch sử dân tộc...

Dẫu gần tuổi “thất thập cổ lai hy”, ngày ngày, thầy Thắng vẫn say mê tìm tòi, nghiên cứu, nâng cao kiến thức. Thầy sử dụng thành thạo các chương trình chuyên sâu trên vi tính. Đặc biệt, thầy Thắng luôn tận tình hỗ trợ dịch sắc phong, gia phả, viết câu đối bằng chữ Nho cho bất cứ ai có nhu cầu.

Nói về người thầy mẫn tiệp này, ông Huỳnh Phương Bá, nguyên Giám đốc Trung tâm Hán Nôm Đà Nẵng nhấn mạnh: “Thầy Thắng nổi bật về nhiệt huyết và tài năng, có nhiều công trình nghiên cứu chữ Nho tại các đình, chùa, nhà thờ trên địa bàn thành phố; làm nhiều tập gia phả cho các tộc họ ở Đà Nẵng và các địa phương khác; dịch hàng trăm tư liệu cổ bằng chữ Nho thành chữ Quốc ngữ để phục vụ bạn đọc và các cơ quan chức năng, đóng góp quan trọng vào quá trình xây dựng, phát triển của Trung tâm Hán Nôm Đà Nẵng”.

LÊ VĂN THƠM