Cơ quan nào quản lý di tích quốc gia khi không còn cấp huyện?
Nếu trước đây phần lớn di tích quốc gia được giao về UBND cấp huyện trực tiếp quản lý thì nay, với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, công tác quản lý, phát huy giá trị di tích cấp quốc gia cũng cần có sự tính toán, nghiên cứu phù hợp với tình hình thực tế mới.
Bảo tồn hiệu quả
Tính đến ngày 1/7/2025, trên địa bàn thành phố Đà Nẵng có 6 di tích quốc gia đặc biệt, bao gồm: Khu đền tháp Mỹ Sơn; Đô thị cổ Hội An; Đường Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh, với các di tích thành phần gồm Khâm Đức, Bến Giằng, Đèo Bù Lạch; Phật viện Đồng Dương; Thành Điện Hải; Danh thắng Ngũ Hành Sơn.
Bên cạnh 84 di tích quốc gia và 474 di tích cấp tỉnh, trên địa bàn thành phố còn có 28 di sản phi vật thể quốc gia; 1 di sản phi vật thể được UNESCO ghi danh vào danh sách di sản văn hóa của nhân loại và 1 di sản tư liệu được UNESCO ghi danh là di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Thời gian qua, nhiều văn bản về quản lý, bảo vệ, phát huy giá trị di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh đã được ban hành. Đơn cử: Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc ở thành phố Đà Nẵng (cũ) giai đoạn 2016 - 2020; Quyết định số 3072/2021 phê duyệt Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc trên địa bàn thành phố Đà Nẵng giai đoạn 2021 - 2025 hay Quyết định số 08/2019 của UBND tỉnh Quảng Nam (cũ) ban hành quy chế quy định về hoạt động quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh trên địa bàn tỉnh… Qua đó tạo cơ sở pháp lý cho công tác quản lý nhà nước về di tích trên địa bàn đạt nhiều kết quả tích cực.
Trước ngày hợp nhất với Đà Nẵng, tại tỉnh Quảng Nam, căn cứ các quy định, việc phân cấp quản lý di tích diễn ra khá ổn định. Cụ thể, có 4/4 di tích quốc gia đặc biệt và 64/67 di tích quốc gia đã được giao cho UBND cấp huyện trực tiếp quản lý, phát huy giá trị; 3 di tích quốc gia còn lại (Khu lưu niệm đồng chí Võ Chí Công, tháp Chăm Chiên Đàn, tháp Chăm Khương Mỹ) giao Ban Quản lý di tích và bảo tàng tỉnh (trực thuộc Sở VH-TT&DL) trực tiếp quản lý, phát huy.
Có thể thấy, việc ban hành các văn bản quy định về phân cấp quản lý đối với hệ thống di tích góp phần quan trọng gìn giữ và phát huy giá trị di tích; từng bước nâng cao nhận thức, trách nhiệm trong công tác quản lý di tích của các cấp chính quyền cơ sở.
Một số địa phương chủ động bố trí nguồn lực, huy động xã hội hóa và tổ chức các hoạt động phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch văn hóa. Tuy nhiên, trong tình hình mới, việc phân cấp cơ quan nào trực tiếp quản lý cũng cần được nghiên cứu tính toán kỹ càng nhằm đảm bảo việc bảo vệ, phát huy giá trị di tích được tiếp tục duy trì bền vững.
Phân cấp quản lý
Trước đây, việc phân cấp UBND cấp huyện trực tiếp quản lý di tích quốc gia đặc biệt và di tích quốc gia (cấp xã, phường quản lý di tích cấp tỉnh) đã giúp các địa phương có di tích nâng cao tinh thần trách nhiệm, khơi dậy tình yêu quê hương đất nước, rất nhiều di tích đã được bảo tồn, phát huy hiệu quả.
Một số địa phương trước đây như Tam Kỳ, Hội An, Điện Bàn, Thăng Bình, Tiên Phước, Hiệp Đức, Bắc Trà My… đã thành lập được các ban quản lý hoặc tổ quản lý di tích, bố trí cán bộ chuyên trách theo dõi, đề xuất giải pháp bảo tồn và phát huy di tích quốc gia đặc biệt, di tích quốc gia kịp thời.
Dù vậy, mô hình này cũng bộc lộ một số hạn chế như chất lượng nguồn nhân lực thiếu và yếu; hoạt động khai thác, phát huy giá trị di tích nhìn chung chưa được chú trọng; nguồn kinh phí dành cho hoạt động quản lý di tích cấp huyện còn khiêm tốn…
Ông Phạm Văn Ba - Phó Chủ tịch UBND phường Điện Bàn (nguyên Trưởng phòng VH-TT thị xã Điện Bàn) cho rằng, với việc thực hiện chính quyền hai cấp hiện nay, cần thiết phải điều chỉnh công tác phân cấp và tổ chức quản lý di tích, nhất là với các di tích có giá trị tiêu biểu, quy mô lớn hoặc yêu cầu bảo tồn kỹ thuật cao. Trong đó, việc giao các di tích quốc gia đặc biệt và di tích quốc gia về xã, phường hay cấp tỉnh trực tiếp quản lý nên được tính toán thận trọng.
“Tất nhiên, mô hình nào cũng có mặt tốt và hạn chế. Nếu cấp tỉnh trực tiếp quản lý thì mức độ đầu tư sẽ lớn hơn, nguồn nhân lực cũng chuyên nghiệp hơn, nhưng tôi cũng phân vân là với số lượng di tích quốc gia nhiều như hiện nay bây giờ giao hết về cấp tỉnh, liệu việc quản lý có sâu sát hơn các xã, phường không?” - ông Ba băn khoăn.
Theo đại diện Ban Quản lý di tích và bảo tàng (đơn vị trực thuộc Sở VH-TT&DL thành phố Đà Nẵng), trong số các di tích quốc gia đặc biệt hiện nay, nên chuyển giao nguyên trạng chức năng, nhiệm vụ và nguồn nhân lực hiện có của Khu đền tháp Mỹ Sơn và Đô thị cổ Hội An về Ban Quản lý di sản văn hóa Mỹ Sơn và Trung tâm Quản lý bảo tồn di sản văn hóa Hội An trực tiếp quản lý, các di tích còn lại tùy vào hiện trạng và tình hình thực tế có thể giao về Sở VH-TT&DL thành phố hoặc các xã, phường quản lý.
Đối với các di tích quốc gia, căn cứ vào giá trị, quy mô, phạm vi ảnh hưởng, nguồn nhân lực… có thể giao cho Sở VH-TT&DL thành phố trực tiếp quản lý (thông qua các đơn vị sự nghiệp trực thuộc). Số di tích còn lại giao về các xã, phường quản lý.
Cụ thể, giao khu lưu niệm các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước (Khu lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng, Khu lưu niệm đồng chí Võ Chí Công) về Sở VH-TT&DL trực tiếp quản lý. Bởi, nơi đây thường xuyên đón các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, cơ quan Trung ương và địa phương đến dâng hoa, dâng hương tưởng niệm nên việc quản lý, đón tiếp, bảo tồn và phát huy giá trị cần có cơ quan chuyên môn, đội ngũ cán bộ chuyên trách, chuyên nghiệp thực hiện.
Với các di tích tháp Chăm, ngoài Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn, các nhóm tháp Khương Mỹ, Chiên Đàn, Bằng An cần giao về cơ quan chuyên trách, có cán bộ chuyên môn theo dõi, quản lý, bảo tồn, trùng tu, bảo quản, trưng bày hiện vật. Các di tích quốc gia còn lại có thể phân cấp về địa phương quản lý vì gắn bó mật thiết với đời sống vật chất, tinh thần và những sinh hoạt tín ngưỡng, lễ hội của người dân.