Muỗi có nên bị diệt sạch?

Từ những vùng đầm lầy châu Phi đến các thành phố ẩm ướt Đông Nam Á, muỗi vẫn là nỗi ám ảnh toàn cầu. Với khả năng truyền hàng loạt virus chết người như sốt rét, sốt xuất huyết, Zika hay West Nile, loài côn trùng nhỏ bé này đang là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở nhiều nơi trên thế giới.

Nhưng trong khi khoa học tiến gần đến việc có thể tận diệt chúng, nhiều chuyên gia đặt câu hỏi: nếu tiêu diệt muỗi là cách duy nhất để cứu hàng triệu mạng người, thì cái giá về đạo đức và sinh thái mà chúng ta phải trả là gì?

“Sát thủ” bé như cây kim

Chỉ tính riêng năm 2020, bệnh sốt rét do muỗi truyền đã cướp đi sinh mạng của khoảng 627.000 người trên toàn cầu, theo trang Live Science. Trong khi đó, theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2023 vẫn ghi nhận hơn nửa triệu ca tử vong vì căn bệnh này, báo Washington Post trích dẫn.

Theo ước tính của nhà dịch tễ học nổi tiếng Anthony Fauci, cựu Giám đốc Viện Quốc gia về Dị ứng và Bệnh truyền nhiễm (NIAID) của Mỹ, muỗi là nguyên nhân gây ra cái chết cho khoảng 725.000 người mỗi năm. Ông Fauci từng nhấn mạnh: “Những côn trùng này gây ra nhiều bệnh tật và cái chết hơn bất kỳ loài động vật nào khác trên hành tinh. Loại bỏ chúng sẽ là một phước lành”.

Theo Live Science, những loài muỗi nguy hiểm nhất đến từ ba chi chính: Anopheles (truyền sốt rét), Aedes (truyền sốt xuất huyết, sốt vàng, Zika) và Culex (truyền virus West Nile, viêm não St. Louis). Trong đó, loài Aedes aegypti được đặc biệt lưu ý vì có khả năng lan rộng và tồn tại lâu dài trong môi trường đô thị.

Biến đổi khí hậu lại tiếp thêm “nhiên liệu” cho cuộc tấn công thầm lặng này. Mùa muỗi kéo dài hơn, muỗi xuất hiện ở những vùng từng được xem là an toàn, từ Alaska đến miền Bắc châu Âu. Với tốc độ nóng lên toàn cầu như hiện nay, phạm vi hoạt động của các loài muỗi truyền bệnh có thể tiếp tục mở rộng, theo trang Vice.

Trước thực tế này, các nhà khoa học đang tìm kiếm giải pháp công nghệ mới. Một trong những phương pháp đang được áp dụng là sử dụng vi khuẩn Wolbachia, một loại vi khuẩn không gây hại cho người nhưng có thể ức chế khả năng truyền virus của muỗi Aedes aegypti.

Theo Giáo sư Steven Sinkins, chuyên gia vi sinh vật học tại Đại học Glasgow: “Chiến lược này đã được sử dụng để kiểm soát bệnh sốt xuất huyết, bằng cách khiến virus không thể sinh sản trong cơ thể muỗi”.

Một hướng đi khác là sử dụng muỗi biến đổi gene - những con muỗi đực được chỉnh sửa sao cho đời con không thể sống sót đến tuổi trưởng thành. Mô hình này đã được thử nghiệm ở Brazil, Panama và quần đảo Cayman bởi công ty sinh học Oxitec, với kết quả ghi nhận giảm hơn 90% mật độ muỗi tại một số khu vực, theo tạp chí Smithsonian Magazine.

Cái giá của can thiệp

Trong bối cảnh công nghệ chỉnh sửa gene đang tiến gần đến khả năng tiêu diệt hoàn toàn các loài muỗi truyền bệnh, câu hỏi khó tránh được là: hậu quả sinh thái sẽ ra sao?

Giới khoa học cho biết, dù chỉ khoảng 100 trong số hơn 3.500 loài muỗi có thể truyền bệnh cho con người, nhưng việc tiêu diệt toàn bộ hoặc một số loài nguy hiểm vẫn tiềm ẩn nguy cơ phá vỡ cân bằng sinh thái. Tiến sĩ Thomas Churcher, nhà dịch tễ học tại Đại học Imperial College London, thừa nhận: “Chúng ta vẫn chưa biết rõ tác động dây chuyền trong hệ sinh thái sẽ như thế nào nếu muỗi bị loại bỏ”, theo Live Science.

Một số loài muỗi còn có vai trò tích cực trong hệ sinh thái. Ông Jérémy Bouyer, Giám đốc nghiên cứu tại CIRAD - Tổ chức Hợp tác nghiên cứu nông nghiệp quốc tế của Pháp, cho biết ấu trùng của Anopheles gambiae, loài muỗi bản địa châu Phi, có khả năng ăn và phân giải vi khuẩn trong các vùng đầm lầy, góp phần duy trì chất lượng đất, theo Cordis.europa.eu.

Ông Bouyer cảnh báo: nếu một loài là sinh vật ngoại lai, việc loại bỏ có thể giúp khôi phục cân bằng. Nhưng với các loài bản địa, sự biến mất có thể gây hậu quả sinh thái ngoài dự đoán.

Không ít nhà khoa học chọn hướng tiếp cận trung dung hơn. Thay vì tiêu diệt, họ đề xuất biến đổi muỗi sao cho chúng không còn khả năng truyền bệnh. Giáo sư Anthony James tại Đại học UC Irvine đã phát triển dòng muỗi có khả năng tạo ra kháng thể chống lại ký sinh trùng sốt rét, giúp phá vỡ chu trình lây truyền mà không cần giết muỗi, theo Smithsonian Magazine.

Hai nơi trên thế giới không có muỗi

Iceland và Nam Cực là hai địa danh hiếm hoi không có muỗi sinh sống. Điều này có được không phải nhờ con người kiểm soát, mà do điều kiện tự nhiên quá khắc nghiệt khiến trứng muỗi không thể phát triển.

Theo Hội đồng Các loài xâm lấn Hawaii, quần đảo Hawaii từng không có muỗi cho đến năm 1826, khi một con tàu nước ngoài mang theo loài muỗi Culex quinquefasciatus đến đây, theo trang Live Science.

TRẦN ĐẮC LUÂN