Hào khí Cách mạng Tháng Tám
Đầu năm 1945, Chiến tranh thế giới lần thứ hai bước vào giai đoạn kết thúc. Trước diễn biến mau lẹ của tình hình, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ra Chỉ thị “Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”, đồng thời kêu gọi toàn quốc chuẩn bị cho cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân.
Chuẩn bị chu đáo
Tháng 3/1945, đồng chí Trần Tráng, Bí thư Huyện ủy Quế Sơn đến các làng Bình Huề, Phước Sơn, Tân Thuận gặp các đồng chí Lê Thị Kinh, Phạm Đình Quang, Trần Nghi thành lập Ban Vận động cứu quốc.
Tháng 5/1945, đồng chí Phạm Sinh, Bí thư Huyện ủy thay cho đồng chí Trần Tráng tiếp tục đến tổng An Mỹ chủ trì thành lập Ủy ban Mặt trận Việt Minh gồm các đồng chí Huỳnh Hảo, Cao Đăng, Phạm Đình Quang, Nguyễn Dương, Phạm Đình Dy, Lê Học, do đồng chí Cao Đăng làm chủ nhiệm.
Ở tổng Việt An, đồng chí Nguyễn Hữu Khiêm, cán bộ Mặt trận Việt Minh phủ Thăng Bình đến chủ trì cũng thành lập Ủy ban Mặt trận Việt Minh gồm các đồng chí Nguyễn Giao, Võ Phụng, Mai Nhựt, Nguyễn Thông, Nguyễn Huyến, Nguyễn Đối, Trần Vĩ, Đoàn Bắc, Trần Ngọc Dung, do đồng chí Nguyễn Huyến, Bí thư chi bộ làm chủ nhiệm, kiêm Trưởng ban Bạo động khởi nghĩa. Sau đó, Ủy ban Mặt trận Việt Minh cấp xã cũng được khẩn trương thành lập.
Đầu tháng 8/1945, công tác chuẩn bị Tổng khởi nghĩa ở các xã thuộc tổng An Mỹ, Việt An, Đông An và Đông Việt cơ bản hoàn thành. Các tổ chức đoàn thể Hội Nông dân cứu quốc, Đoàn Thanh niên cứu quốc nhanh chóng ra đời. Ngoài ra còn có các đội tự vệ ở các tổng cũng được gấp rút thành lập.
Trên địa bàn toàn tỉnh, hàng loạt cuộc mít tinh của quần chúng nổ ra khắp nơi. Bộ máy chính quyền của địch từ tỉnh đến xã gần như bị tê liệt.
Ngày 12 và 13/8/1945, Tỉnh ủy Quảng Nam triệu tập cuộc họp khẩn cấp tại nhà ông Ung Bá Tòng, Tam Kỳ lên kế hoạch chớp thời cơ khởi nghĩa. Các thành viên trong Ban Bạo động tỉnh phụ trách địa phương nào về địa phương đó để lãnh đạo phong trào.
Thực hiện quyết định của Tỉnh ủy, Huyện ủy Quế Sơn phân công đồng chí Lê Bạn đến tổng An Mỹ tổ chức cuộc họp tại nhà ông Nguyễn Tri Phương xã Sơn Bình, bàn việc chuẩn bị cờ, băng rôn và vũ khí cho cuộc khởi nghĩa. Cuối buổi họp, ông Huỳnh Khá (còn gọi là Huỳnh Mỹ) đem đến 6 lá cờ đỏ sao vàng, 7 lưỡi giáo và 1 lưỡi mã tấu để trang bị cho các cánh quân khởi nghĩa.
Xưởng rèn của đồng chí Phạm Gạo lập tức cung cấp đầy đủ giáo mác cho các đội tự vệ. Nhà bà Phan Thị Châu Liên, con gái của chí sĩ yêu nước Phan Châu Trinh tại đồn điền của chồng mình là cụ Đốc Ấm xuất tiền mua vải may đồng phục cho tự vệ và may cờ cấp cho nhân dân đi khởi nghĩa.
Hào khí tiến công
Sáng 17/8/1945, dưới sự chỉ huy của các đồng chí Huỳnh Hảo, Cao Đăng, Võ Thắng, Phạm Đình Quang, Trần Nghi, nhân dân tổng An Mỹ rầm rập kéo đến bao vây buộc chánh, phó tổng nộp tài liệu, ấn chỉ cho chính quyền cách mạng. Sau đó, đồng chí Phạm Đình Quang phụ trách một nhóm thanh niên treo cờ ở bến đò Tân An. Đồng chí Cao Đăng dẫn đầu một nhóm thanh niên khác đến treo cờ ở Phú Bình. Như vậy, An Mỹ là tổng đầu tiên ở khu vực Hiệp Đức giành được chính quyền.
Thừa thắng, sáng 18/8/1945, nhân dân trong tổng tổ chức thành đoàn người đông đảo mang theo cờ, khẩu hiệu, giáo mác, hô vang: “Đả đảo phát xít Nhật - Pháp!”, “Việt Nam độc lập muôn năm!”, “Hồ Chí Minh muôn năm!” và kéo về huyện đường Quế Sơn góp sức cùng nhân dân toàn huyện giành chính quyền.
Đúng 20 giờ cùng ngày, đồng chí Phạm Sinh, Trưởng ban Bạo động huyện cùng lực lượng tự vệ đột nhập vào huyện đường, ra lệnh tước vũ khí và các phương tiện đàn áp của địch, buộc huyện trưởng Võ Khắc Văn cùng bọn nha lại đầu hàng vô điều kiện.
Ở tổng Việt An, đồng chí Nguyễn Huyến huy động hàng trăm quần chúng cứu quốc, có lực lượng tự vệ làm nòng cốt mang theo giáo mác, gậy tầm vông, đánh trống, gõ mõ, giương cao cờ, hô vang khẩu hiệu kéo đến phủ Thăng Bình, hợp sức cùng nhân dân trên địa bàn phủ tham gia khởi nghĩa. Cả bộ máy địch bị tê liệt hoàn toàn.
Tại tổng Đông An do đồng chí Lê Bào chỉ huy, huy động gần 4.000 người dân đứng lên giải tán bộ máy lý hương ở các xã Phú Thăng, Phước Hòa, Phước Tuy, rồi phối hợp với đội quân của tổng Đông Việt, do đồng chí Nguyễn Giao và Nguyễn Hữu Hoài chỉ huy tiến về huyện đường Tiên Phước phối hợp cùng đồng bào nơi đây tấn công địch giành chính quyền.
Đúng 8 giờ tối 18/8/1945, chính quyền huyện đường Tiên Phước chính thức thuộc về tay nhân dân.
Sáng 19/8/1945, Ủy ban bạo động phủ Thăng Bình, huyện Quế Sơn, huyện Tiên Phước long trọng tổ chức lễ mít tinh mừng chiến thắng, tuyên bố xóa bỏ hoàn toàn chính quyền địch, thiết lập chính quyền dân chủ nhân dân.
Trong niềm hân hoan chiến thắng, hàng nghìn người dân ở các tổng đều tề tựu về phủ đường, huyện đường dự lễ. Dưới rừng cờ đỏ sao vàng, cùng với tiếng hô vang dội: “Đả đảo phát xít Pháp - Nhật!”, “Ủng hộ Mặt trận Việt Minh!”, “Việt Nam độc lập muôn năm!” càng tăng thêm hào khí của ngày chiến thắng 19/8/1945.