Gìn giữ mạch nguồn văn hóa vùng cao Đà Nẵng trong thời đại mới

Nhìn từ văn hóa Cơ Tu

Tại xã biên giới Tây Giang, già làng Bríu Pố được biết đến là người có uy tín, một “bộ từ điển sống” của văn hóa Cơ Tu. Không chỉ am hiểu sâu sắc về nghề truyền thống, phong tục, lễ hội, già Pố còn bền bỉ truyền dạy cho con cháu trong làng cùng gìn giữ. Dù vậy, trước làn sóng hiện đại tác động mạnh mẽ đến các bản làng miền núi, già không khỏi trăn trở về nguy cơ mai một bản sắc văn hóa truyền thống.

“Chính sách bảo tồn cần cụ thể hóa cho từng mảng văn hóa như tiếng nói, chữ viết, nghi lễ, lễ hội, và các nghề truyền thống như đan lát, dệt thổ cẩm. Hiện nay, thế hệ trẻ chưa được tiếp cận bài bản, khiến nhiều phong tục không còn được thực hiện trọn vẹn. Nếu không có kế hoạch hành động cụ thể, chỉ trong một thế hệ, nhiều giá trị sẽ biến mất”, già Pố nhấn mạnh.

Còn già làng Arâl Bléc (ở thôn A Dinh, xã Đông Giang) cho rằng, chỉ vào dịp lễ hội, người dân mới khoác lên mình trang phục truyền thống hay mang trống chiêng ra tập luyện. Tuy nhiên, lớp trẻ vẫn chưa thực sự hứng thú với các nghề truyền thống như dệt, đan lát, điêu khắc, mặc dù chính quyền đã triển khai nhiều giải pháp bảo tồn văn hóa.

“Việc tổ chức lễ hội hay phục dựng nhà Gươl cần gắn liền với giáo dục cộng đồng, nhằm khơi dậy lòng tự hào và trách nhiệm giữ gìn văn hóa tộc người trong mỗi người dân. Song song đó, các xã cần phối hợp với ngành giáo dục đưa văn hóa Cơ Tu vào chương trình giảng dạy trong trường học, giúp thế hệ trẻ tiếp nhận một cách tự nhiên và sâu sắc”, già Bléc kiến nghị.

Theo ông Arất Blúi, Chủ tịch UBND xã Tây Giang, công tác bảo tồn và phát huy văn hóa Cơ Tu luôn là nhiệm vụ trọng tâm, được cấp ủy, chính quyền địa phương các thời kỳ đặc biệt quan tâm. Các giải pháp nổi bật bao gồm chuẩn hóa tài liệu để bảo tồn tiếng nói, chữ viết; mở lớp truyền dạy cồng chiêng kết hợp phục hồi nghệ thuật múa tâng tung da dá; phát triển mô hình du lịch trải nghiệm cộng đồng; cùng việc bảo tồn các nghi lễ, phong tục truyền thống như tạ ơn rừng, mừng lúa mới, mừng Gươl mới, lễ cưới. Đây là những bước đi cần thiết nhằm tạo dựng nền tảng văn hóa vững chắc cho sự phát triển bền vững của vùng cao.

Chính sách cần gần người dân hơn

Những năm qua, các địa phương miền núi Đà Nẵng đã tích cực triển khai các nguồn lực từ chương trình mục tiêu quốc gia, lồng ghép vào công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Điển hình là Dự án 6 về “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch”, thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030, với tổng nguồn vốn thực hiện hơn 79,4 tỷ đồng.

Dự án này tập trung khôi phục, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống; bồi dưỡng, đào tạo cán bộ văn hóa; hỗ trợ cơ sở vật chất, trang thiết bị văn hóa cho đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, đồng thời nâng cao mức thụ hưởng văn hóa gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Tại xã Trà My, từ nguồn lực hỗ trợ của Dự án 6, địa phương đã mở lớp truyền dạy trống chiêng cho 340 học viên người Mường và Ca Dong, đồng thời thành lập nhiều câu lạc bộ cồng chiêng ở các thôn. Từ đó, văn hóa bản địa được khôi phục, gắn liền với việc tạo sinh kế mới ngay trên nền tảng di sản cha ông.

Bà Võ Thị Thúy Hằng, Phó Chủ tịch UBND xã Trà My cho biết: “Địa phương chú trọng gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch. Đến nay, đã có 2 điểm du lịch cộng đồng hình thành, được các đơn vị lữ hành đưa vào tour trải nghiệm miền núi là Làng Mường (xã Trà Giang) và Làng văn hóa Cao Sơn (xã Trà Sơn). Trung bình mỗi năm, hai điểm đến này thu hút hơn 1.500 khách tham quan, trải nghiệm. Nhờ các hoạt động chuẩn bị, phục vụ du khách và nguồn thu từ du lịch, người dân đã nâng cao ý thức trong việc gìn giữ giá trị văn hóa của dân tộc mình”.

[VIDEO] - Bà Võ Thị Thúy Hằng, Phó Chủ tịch UBND xã Trà My chia sẻ về nỗ lực bảo tồn các giá trị văn hóa của đồng bào Ca Dong, Mường trên địa bàn:

Sở Dân tộc và Tôn giáo, đơn vị chủ trì Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030, đã đề xuất hỗ trợ tài chính ổn định cho các lễ hội truyền thống và khuyến khích phát triển du lịch cộng đồng gắn với không gian văn hóa đặc trưng của từng tộc người. Cùng với đó, sở kêu gọi sự tham gia rộng rãi của doanh nghiệp, tổ chức xã hội trong việc lan tỏa giá trị văn hóa qua nền tảng số. Đây không chỉ là phương thức bảo tồn hiệu quả trong bối cảnh hội nhập, mà còn mở ra cơ hội để các giá trị bản địa hòa mình vào dòng chảy sáng tạo, tạo sinh kế mới và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho người dân miền núi.

Một thông tin đáng chú ý đối với các địa phương miền núi là Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025- 2035 đã được Quốc hội chấp thuận chủ trương đầu tư giai đoạn 1 theo Nghị quyết số 162, ngày 27/12/2024 của Quốc hội khóa XV. Tổng nguồn vốn thực hiện chương trình tối thiểu là 122.250 tỷ đồng, trong đó ngân sách Trung ương chiếm 63%, địa phương khoảng 24,6%, còn lại từ nguồn khác. Đặc biệt, chương trình yêu cầu các địa phương cấp tỉnh ưu tiên bố trí ngân sách đầu tư cho các địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn và đặc biệt khó khăn, nhằm thu hẹp khoảng cách phát triển văn hóa giữa các vùng, miền, cũng như giữa nông thôn và đô thị.

Ông Đa Lây Lực, Phó Chủ tịch UBND xã Đông Giang nói: “Trên địa bàn xã Đông Giang, đồng bào dân tộc Cơ Tu chiếm hơn 80% dân số. Hy vọng thời gina tới, thành phố Đà Nẵng sẽ quan tâm, ưu tiên phân bổ nguồn lực từ Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa, đồng thời nghiên cứu ban hành các chính sách đặc thù về bảo tồn văn hóa, tạo thêm cơ hội phát triển cho các địa phương miền núi có điều kiện tương tự Đông Giang.”

[VIDEO] - Ông Đa Lây Lực, Phó Chủ tịch UBND xã Đông Giang kiến nghị về việc đầu tư trong bảo tồn các giá trị văn hóa của đồng bào Cơ Tu:

PHAN VINH - HỒ QUÂN