Đan Mạch bỏ thuế sách để ngăn “khủng hoảng đọc”
Khi kết quả khảo sát của OECD cho thấy tỉ lệ “sốc” - 1/4 số thanh thiếu niên không hiểu nổi các văn bản đơn giản, Copenhagen quyết định “hy sinh” 44 triệu euro tiền thuế để cứu vãn văn hóa đọc đang rơi vào khủng hoảng ở mức báo động.
Bộ trưởng Văn hóa Đan Mạch Jakob Engel-Schmidt vừa đưa ra một quyết định táo bạo: bãi bỏ hoàn toàn mức thuế VAT 25% áp dụng với sách, cũng là mức thuế cao nhất thế giới được áp dụng đối với loại hàng hóa này.
Níu giữ một thói quen đẹp
Động lực thúc đẩy quyết định này đến từ một con số "khá sốc" theo lời Bộ trưởng Jakob Engel-Schmidt, đó là 24% số thiếu niên 15 tuổi ở Đan Mạch không thể hiểu được một văn bản đơn giản, theo báo cáo nghiên cứu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD).
Với việc hy sinh khoản thuế thu hằng năm, chính phủ Copenhagen hy vọng tạo ra "sân chơi bình đẳng hơn" cho sách trong cuộc cạnh tranh với các dịch vụ truyền hình trực tuyến và thúc đẩy thế hệ trẻ quay trở lại với thói quen đọc sách truyền thống.
Tại Đan Mạch, năm 2023 có tổng cộng 8,3 triệu cuốn sách được bán tại các cửa hàng và bán trực tuyến với dân số khoảng hơn 6 triệu người, theo báo Guardian. Thể loại phổ biến nhất là sách cho trẻ nhỏ và sách tranh, tiếp theo là tiểu thuyết trinh thám và kinh dị.
Đáng chú ý là cuộc khủng hoảng đọc sách tại Đan Mạch không phải hiện tượng bất ngờ. Theo khảo sát của OECD các năm 2022-2023, người lớn ở Đan Mạch đạt điểm trung bình 273 trong đọc hiểu, 279 trong toán học, và 264 trong giải quyết vấn đề thích ứng - tất cả đều cao hơn mức trung bình của các nước OECD.
Tuy nhiên, 18% người lớn Đan Mạch chỉ đạt mức độ 1 hoặc thấp hơn trong kỹ năng đọc hiểu, có nghĩa là họ có khả năng đọc hiểu thấp.
Các chuyên gia cho rằng nguyên nhân chính của tình trạng này là "khoảng thời gian tập trung ngắn hơn và sự xao nhãng vô tận của cuộc sống kỹ thuật số", theo trang Euronews. Điều đáng lo ngại hơn là xu hướng này đang lan rộng trong thế hệ trẻ - nhóm đối tượng quan trọng nhất cho tương lai văn hóa đọc của một quốc gia.
Trong bối cảnh đó, mức thuế VAT 25% của Đan Mạch vô hình chung trở thành rào cản lớn. So sánh với các nước láng giềng Bắc Âu cho thấy sự khác biệt rõ rệt: Na Uy miễn thuế hoàn toàn cho sách, Thụy Điển chỉ áp thuế 6%, còn Phần Lan là 14%, theo Euronews.
"Chúng ta phải đặt tất cả lên bàn cân nếu muốn chấm dứt cuộc khủng hoảng đọc sách đáng tiếc này", Bộ trưởng Engel-Schmidt phát biểu với hãng thông tấn Ritzau của Đan Mạch.
Trong khi Đan Mạch áp thuế VAT 25%, Hungary - quốc gia có mức thuế VAT tiêu chuẩn cao nhất thế giới (27%) - lại chỉ đánh thuế sách 5%, theo trang vatcalc.com.
Điều thú vị là nghiên cứu tại Thụy Điển cho thấy việc giảm thuế sách năm 2001 thực sự làm tăng doanh số, nhưng chủ yếu người mua là những độc giả đã có sẵn thói quen đọc sách, tờ Guardian cho biết.
Đảm bảo lợi ích cho người đọc
Quyết định của Đan Mạch không phải là trường hợp đơn lẻ mà phản ánh xu hướng chung trên toàn châu Âu. Liên minh châu Âu đã mở rộng quyền tự chủ cho các quốc gia thành viên áp dụng mức thuế VAT giảm hoặc bằng 0 cho hàng hóa văn hóa, bao gồm cả xuất bản phẩm in và kỹ thuật số - theo báo cáo từ trang Vatcalc.com.
Trường hợp điển hình là Na Uy - quốc gia đầu tiên trong khu vực Bắc Âu giảm thuế VAT cho tin tức kỹ thuật số vào tháng 3/2016, theo sau là Iceland vào tháng 7/2018. Các nước thành viên EU khác như Đan Mạch, Phần Lan và Thụy Điển cũng nhanh chóng áp dụng chính sách tương tự vào tháng 7/2019 sau khi EU cho phép.
Kinh nghiệm từ Anh cho thấy những kinh nghiệm rõ hơn về thực tế triển khai chính sách miễn thuế. Trước năm 2020, nước này áp thuế VAT 20% cho sách điện tử nhưng lại miễn thuế hoàn toàn cho sách giấy.
Nhận thấy điều này, các tổ chức xuất bản đã khởi động chiến dịch "Xóa bỏ thuế đọc sách" từ năm 2018, thu hút sự ủng hộ mạnh mẽ từ các trường đại học, thư viện và đặc biệt là các tổ chức hỗ trợ người khuyết tật.
Lập luận chính của chiến dịch tập trung vào tính công bằng xã hội: "Định dạng kỹ thuật số rất quan trọng đối với người mù và người khiếm thị - những người có thể nghe sách nói hoặc đọc với cỡ chữ lớn nhất trên thiết bị điện tử", theo walledculture.org. Chiến dịch thành công khi chính phủ Anh bãi bỏ thuế VAT cho sách điện tử vào năm 2020.
Tuy nhiên, kết quả không như mong đợi. Sau khi chính phủ Anh bãi bỏ thuế VAT 20% cho sách điện tử năm 2020, với chi phí 200 triệu bảng mỗi năm, các nhà xuất bản đã không chuyển lợi ích này cho người tiêu dùng mà giữ lại để tăng lợi nhuận, cụ thể là Amazon thu về 60 triệu bảng và các nhà xuất bản/tác giả thu về 140 triệu bảng từ số tiền thuế được miễn theo phân tích của Tax Policy Associates.
Tờ New York Times dẫn nguồn tin từ bà Christine Bodtcher-Hansen, giám đốc của Hiệp hội NXB Đan Mạch, cho biết các NXB Đan Mạch đã cam kết giảm giá sách khoảng 20% sau khi bãi bỏ thuế. Tuy nhiên, Bộ trưởng Engel-Schmidt cảnh báo sẽ theo dõi chặt chẽ để đảm bảo lợi ích miễn thuế sách được ghi nhận ở người tiêu dùng. “Nếu việc bãi bỏ VAT chỉ có nghĩa là lợi nhuận của các NXB tăng lên mà giá cả không giảm, thì chúng ta phải xem xét liệu đó có phải là điều đúng đắn hay không”, tờ Guardian trích lời Bộ trưởng Engel-Schmidt.