Báo động từ việc lười đọc sách

Một thí nghiệm đơn giản tại Mỹ đã gióng lên hồi chuông cảnh báo: sinh viên văn học không thể hiểu được những đoạn mở đầu trong tác phẩm Bleak House của Charles Dickens. Theo Tạp chí Economist, điều này không chỉ phản ánh năng lực văn chương giảm sút, mà còn là dấu hiệu của sự suy thoái nghiêm trọng trong kỹ năng đọc hiểu - nền tảng của tư duy dân chủ.

Từ Dickens đến các “tweet”

Đáng nói hơn khi cuộc khủng hoảng này không chỉ dừng lại ở các sinh viên. Việc đọc sách đang gặp khó khăn trên toàn cầu, và điều này đang tác động sâu sắc đến cách chúng ta giao tiếp và tư duy. Theo nghiên cứu của tạp chí iScience, tỷ lệ người Mỹ đọc sách để giải trí đã giảm 40% trong vòng 20 năm qua. Tại Anh, công ty thăm dò YouGov nhận thấy 40% người dân không đọc hoặc nghe bất kỳ cuốn sách nào trong năm 2024.

Nhưng vấn đề không chỉ là việc đọc ít hơn - bản chất của những gì được đọc cũng đang thay đổi. Phân tích hàng trăm cuốn sách bestseller của báo New York Times cho thấy các câu văn trong các cuốn sách phổ biến đã co ngắn gần 1/3 kể từ những năm 1930.

Sự tương phản này thật rõ rệt. Mở cuốn “Modern Painters” - cuốn bestseller thời Victoria của John Ruskin - bạn sẽ thấy câu đầu tiên dài 153 từ, chứa lời khuyên nghiêm khắc rằng bạn không nên tin vào “quan điểm sai lầm” của công chúng. Ngược lại, cuốn bestseller phi hư cấu hiện tại trên Amazon, “The Let Them Theory” của Mel Robbins, có câu đầu chỉ dài 19 từ.

Người ta thường đổ lỗi cho điện thoại thông minh khiến việc đọc sách trở nên khó khăn. Nhưng thực ra, đọc sách từ xưa đến nay vốn đã là việc không phải lúc nào cũng dễ dàng. Nhà thơ Hy Lạp Callimachus từng nói rằng “một cuốn sách dày là điều phiền toái lớn”.

Điểm khác biệt là động lực đọc của người xưa. Ở thời Victoria (1837 - 1901) của Vương quốc Anh, ngay cả những người lao động nghèo cũng rất cố gắng đọc sách để nâng cao bản thân. Ở Scotland, có những người chăn cừu tạo ra “thư viện lưu động” bằng cách giấu sách trong các kẽ đá để trao đổi với nhau. Một cậu bé từng mượn cuốn sách của Thucydides từ người bán đồ cũ, và cậu bé đó chính là Ramsay MacDonald - người sau này trở thành thủ tướng Công đảng đầu tiên của Anh.

Theo Economist, hiện tượng suy giảm văn hóa đọc không chỉ riêng ở các nước phương Tây. Tại Nhật Bản, khảo sát của Bộ Văn hóa cho thấy thời gian đọc sách trung bình của người dân giảm mạnh trong thập kỷ qua. Hàn Quốc, dù nổi tiếng với nền giáo dục cạnh tranh, cũng ghi nhận xu hướng tương tự khi thế hệ trẻ chuyển sang tiêu thụ nội dung ngắn trên các nền tảng số.

Chính trị có nguy cơ mất đi chiều sâu

Sự suy giảm văn hóa đọc không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân mà còn tác động trực tiếp đến chất lượng chính trị. Sir Jonathan Bate, giáo sư tiếng Anh tại Đại học Oxford, cảnh báo: mất khả năng đọc văn xuôi phức tạp có thể khiến bạn cũng mất khả năng phát triển những ý tưởng phức tạp “cho phép bạn nhìn thấy sắc thái và duy trì cùng lúc hai suy tưởng đối lập nhau”.

Bằng chứng rõ ràng nhất có thể thấy trong sự thay đổi của diễn ngôn chính trị. Phân tích các bài phát biểu tại Quốc hội Anh cho thấy chúng đã co ngắn 1/3 trong một thập kỷ. Nghiên cứu về một thế kỷ các bài phát biểu tại quốc hội cho thấy từ mức trung bình gần 1.000 từ năm 1938, đến năm ngoái chỉ còn 460 từ, theo Economist. Sự thay đổi này đặc biệt rõ ràng sau năm 2015, khi chức năng video xuất hiện trên Twitter. Điều này không chỉ đơn thuần là việc nói ít hơn mà là cách thức tư duy và diễn đạt chính trị cũng đang bị đơn giản hóa đi.

Tác động này lan rộng ra toàn cầu. Tại Mỹ, việc so sánh các bài phát biểu nhậm chức tổng thống qua gần 250 năm bằng thang đo Flesch-Kincaid cho thấy sự suy giảm đáng kể về độ phức tạp ngôn ngữ.

Điều đáng lo ngại là khi các nhà lãnh đạo chính trị không còn khả năng - hoặc động lực - để diễn đạt những ý tưởng phức tạp, thì cử tri cũng mất đi cơ hội tiếp xúc với những cuộc tranh luận có chiều sâu. Thay vào đó, chính trị ngày càng trở thành cuộc thi tạo khẩu hiệu và clip viral, thay vì những cuộc thảo luận nghiêm túc về chính sách.

DIỆP TRẦN