Văn hóa thay thế gen thúc đẩy tiến hóa con người?
Nghiên cứu của Đại học Maine cho thấy, loài người đang trải qua bước ngoặt tiến hóa chưa từng có: từ sự thống trị của gen sang văn hóa. Những yếu tố như kính mắt, mổ lấy thai hay giáo dục đang dần thay thế chọn lọc tự nhiên, định hình lại tiến hóa của nhân loại theo cách mà DNA không thể làm được.
Ông Timothy Waring, phó giáo sư kinh tế và phát triển bền vững tại Đại học Maine (Mỹ), đặt một câu hỏi đơn giản nhưng sâu sắc: "Điều gì quyết định cuộc sống của bạn nhiều hơn - gen bẩm sinh hay đất nước nơi bạn sinh ra?". Câu trả lời có thể sẽ làm bạn ngạc nhiên.
Văn hóa nhanh hơn gen gấp nghìn lần
Theo nghiên cứu mới nhất được công bố trên tạp chí BioScience, chính văn hóa - chứ không phải DNA - đang trở thành lực lượng chủ đạo định hình sự tiến hóa của loài người. Cùng với ông Zachary Wood, nhà nghiên cứu về sinh thái và khoa học môi trường, ông Waring khẳng định rằng: "Tiến hóa của con người dường như đang thay đổi hướng", mở ra kỷ nguyên mới trong lịch sử 3,3 triệu năm tiến hóa của tổ tiên chúng ta.
Khi ông Zachary Wood ví von: “Tiến hóa văn hóa nuốt chửng tiến hóa gen như bữa sáng - không thể so sánh được”, ông muốn nhấn mạnh sự khác biệt mang tính cách mạng về tốc độ ảnh hưởng của văn hóa và gen lên tiến hóa con người.
Nghiên cứu của Đại học Maine cho thấy thời gian trung bình giữa các thế hệ gen - tức khoảng cách sinh con giữa cha mẹ và con cái - kéo dài từ 2 đến 3 thập kỷ. Trong khi đó, “thế hệ văn hóa”, tức thời gian trung bình từ lúc tiếp nhận đến khi truyền đạt một thông tin, chỉ mất từ vài giây đến vài thập kỷ, theo tạp chí khoa học quốc tế Proceedings of the Royal Society B.
Hiện tượng mà các nhà nghiên cứu gọi là “văn hóa chiếm trước” (“cultural pre-emption”) đang diễn ra trong khắp xã hội hiện đại. Chẳng hạn, kính mắt và phẫu thuật ngày nay có thể khắc phục các vấn đề thị lực vốn từng để gen quyết định thông qua chọn lọc tự nhiên. Những công nghệ y tế như mổ lấy thai hay điều trị vô sinh cũng giúp con người sống sót và sinh sản trong những hoàn cảnh từng gây tử vong hoặc vô sinh.
Sức mạnh của tập thể
Điểm khác biệt căn bản giữa tiến hóa văn hóa và tiến hóa gen không chỉ nằm ở tốc độ mà còn ở cấu trúc. Trong khi di truyền gen chủ yếu diễn ra theo chiều dọc từ cha mẹ sang con cái, việc truyền thừa văn hóa thường xảy ra thông qua học tập xã hội có chiến lược, bao gồm nhiều mô hình văn hóa và có thể diễn ra theo hướng dọc, ngang hoặc chéo so với dòng di truyền, theo phân tích của tạp chí Proceedings of the Royal Society B.
Hai tác giả Waring và Wood lập luận rằng nếu con người đang tiến hóa để dựa vào sự thích nghi văn hóa, chúng ta cũng đang tiến hóa để trở nên định hướng nhóm và phụ thuộc vào nhóm nhiều hơn. Bằng chứng từ nhân loại học, sinh học và lịch sử cho thấy sự thích nghi văn hóa cấp độ nhóm đã định hình xã hội loài người trong nhiều thiên niên kỷ, từ sự lan rộng của nông nghiệp đến sự trỗi dậy của các quốc gia hiện đại.
Các cải thiện về sức khỏe, tuổi thọ và khả năng sống sót ngày nay đến từ các hệ thống văn hóa cấp độ nhóm như y học khoa học và bệnh viện, cơ sở hạ tầng vệ sinh và hệ thống giáo dục thay vì trí thông minh cá nhân hoặc thay đổi gen.
Ông Waring giải thích rằng "tổ chức văn hóa làm cho các nhóm hợp tác và hiệu quả hơn. Và các nhóm lớn hơn, có năng lực hơn sẽ thích nghi - thông qua thay đổi văn hóa - nhanh hơn". Đây là một hệ thống tự củng cố lẫn nhau, và dữ liệu cho thấy nó đang tăng tốc.
Trong tương lai xa, nếu quá trình chuyển đổi giả thuyết này hoàn tất, hậu duệ của chúng ta có thể không còn là những cá thể tiến hóa về mặt gen nữa, mà là những "siêu cá thể" xã hội tiến hóa chủ yếu thông qua thay đổi văn hóa, nghiên cứu đưa ra dự báo.
Tuy nhiên ông Wood cũng cảnh báo: “Chúng tôi không cho rằng những xã hội giàu có hơn hay có công nghệ tốt hơn thì về mặt đạo đức sẽ ‘tốt hơn’ các xã hội khác. Tiến hóa có thể tạo ra cả các giải pháp tích cực lẫn những kết quả tàn bạo”, trang umaine.edu trích dẫn.