Omar Yaghi, người kiến tạo “vật liệu thế kỷ”
Giữa những bộ óc xuất chúng được vinh danh tại mùa giải Nobel 2025, nhà khoa học Mỹ Omar M. Yaghi tỏa sáng theo cách riêng: chinh phục đỉnh cao khoa học giữa nghịch cảnh đời mình, biến gian khó thành "chất liệu" cho khám phá làm thay đổi thế giới.
Ông Yaghi sinh năm 1965 tại Amman (Jordan) trong gia đình tị nạn Palestine đông con đến từ làng Al-Masmiyya (dải Gaza). Tuổi thơ gắn với những năm tháng chen chúc trong căn phòng nhỏ không điện, nơi người và gia súc cùng trú ngụ.
Cả gia đình sống dựa vào nước được phân phối nhỏ giọt khi cứ 14 ngày, nơi đây mới có nước vài tiếng đồng hồ. Ký ức về chuỗi ngày xếp hàng lấy nước trong cái nóng sa mạc khắc sâu trong tâm trí Yaghi lúc bấy giờ, gieo mầm cho khát vọng tìm giải pháp bền vững cho nguồn nước và môi trường.
Tình yêu với hóa học đến với Yaghi một cách tình cờ. Theo AFP, năm 10 tuổi, trong buổi trưa oi ả, Yaghi lần đầu bước vào thư viện địa phương, nhìn thấy bức hình lạ lẫm với những khối cầu nối nhau bằng những thanh mảnh và lập tức bị cuốn hút kỳ lạ. Mãi sau này ông mới biết đó là mô hình phân tử và từ khoảnh khắc ấy, hóa học trở thành niềm say mê không thể dứt.
Ở tuổi 15, Yaghi rời Jordan sang Mỹ chỉ với chút tiền, vốn tiếng Anh ít ỏi và niềm tin học vấn có thể giúp đổi đời. Tại thành phố Troy (New York), Yaghi phải tự trang trải cuộc sống bằng việc lau sàn, xếp hàng trong siêu thị.
Mỗi tối, Yaghi miệt mài học tại Cao đẳng Cộng đồng Hudson Valley. Từ tấm bằng cử nhân tại Đại học Bang New York ở Albany, ông tiến đến bằng tiến sĩ Hóa học tại Đại học Illinois tại Urbana - Champaign năm 1990, rồi làm nghiên cứu sinh sau tiến sĩ tại Đại học Harvard từ năm 1990 - 1992.
Từ đó, sự nghiệp của Yaghi trải dài qua nhiều đại học danh tiếng: Arizona State, Michigan, UCLA, trước khi gắn bó với Đại học California, Berkeley, nơi ông hiện là Giáo sư và người sáng lập Viện Khoa học toàn cầu Berkeley nhằm thúc đẩy khoa học không biên giới, trao quyền cho học giả trẻ toàn cầu thông qua việc thành lập các trung tâm nghiên cứu tại nhiều nước.
Với hơn 300 công trình khoa học, hơn 250.000 bài trích dẫn, chỉ số đánh giá H-index 190, Yaghi nằm trong số những nhà hóa học có tầm ảnh hưởng lớn nhất thế giới hiện nay, theo TRT World.
“Cha mẹ tôi hầu như không biết đọc, viết. Khoa học cho tôi đôi cánh để bay xa đến mức này,” ông Yaghi xúc động nói sau khi nhận tin đoạt giải Nobel Hóa học 2025, theo AP.
Nếu phải gọi Yaghi bằng danh xưng khác, hẳn đó là cha đẻ của “hóa học kết mạng” (reticular chemistry). Ông cùng hai đồng nghiệp Susumu Kitagawa và Richard Robson đoạt giải Nobel Hóa học 2025 với công trình phát triển “khung kim loại - hữu cơ” (MOF), dạng vật liệu mới, nơi ion kim loại kết nối với phân tử hữu cơ để tạo cấu trúc có độ xốp khổng lồ ví như “chiếc túi xách của Hermione Granger” trong truyện Harry Potter, trông nhỏ bé nhưng ẩn chứa không gian mênh mông bên trong.
Theo AFP, vào thập niên 90, Yaghi cùng nhóm nghiên cứu tạo cấu trúc tinh thể siêu xốp, có khả năng hấp thu, lưu trữ và giải phóng khí. Khác với “polymer phối hợp” mong manh trước đó, vật liệu của Yaghi bền vững, linh hoạt và có thể thiết kế theo mục đích như trò lắp ráp lego trong thế giới nguyên tử. Từ phát minh ấy, lĩnh vực khoa học mới ra đời: “hóa học mạng tinh thể”, nơi con người có thể xây dựng vật chất theo trật tự mình muốn.
Vật liệu này hiện được ứng dụng để hấp thu CO2 từ khí thải công nghiệp; lưu trữ hydro, methane phục vụ năng lượng sạch; thu nước uống từ không khí sa mạc; xúc tác các phản ứng hóa học công nghiệp hiệu quả hơn. Những nghiên cứu của Yaghi hợp nhất hai thế giới, hữu cơ và vô cơ, mở đường cho các công nghệ bền vững và năng lượng tương lai cho hành tinh đang khát nước, tiêu biểu cho triết lý hóa học phục vụ hành tinh.
Câu chuyện của Yaghi tạo nên hành trình truyền cảm hứng, không chỉ làm giàu cho kho tàng khoa học nhân loại, mà còn chứng minh ánh sáng của tri thức có thể soi rọi từ những góc tối của phận người.
Chủ nhân Giải Đặc biệt VinFuture
Trước khi đoạt giải Nobel, ông Yaghi đoạt Giải Đặc biệt VinFuture năm 2021 với công trình tiên phong về vật liệu MOF giúp con người tự chủ về nguồn nước và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Việc VinFuture tôn vinh chủ nhân giải Nobel không chỉ là sự trùng hợp, mà phản ánh tầm nhìn đón đầu của giải thưởng khoa học Việt Nam trong việc nhận diện những ý tưởng có sức thay đổi tương lai.
Còn với Yaghi, nghiên cứu không chỉ là hành trình khám phá thế giới, mà còn là cách ông trả “món nợ” cho tuổi thơ, khi nước sạch là thứ xa xỉ nhất.