László Krasznahorkai và mỹ học của đổ nát

Khi Viện Hàn lâm Thụy Điển trao giải Nobel Văn học năm nay cho László Krasznahorkai, nhiều người xem đây là một lựa chọn “khó nhằn”. Nhưng đằng sau sự phức tạp, văn chương của ông mở ra một thế giới nơi tận thế không chỉ là kết thúc mà còn là cách để con người nhìn thấu bản chất của tồn tại, nơi nghệ thuật trở thành lối thoát khỏi tuyệt vọng.

Dòng chảy văn chương

Trong nền văn học đương đại, rất ít tác giả có thể tạo ra trải nghiệm đọc đầy thử thách như László Krasznahorkai. Tác phẩm của ông nổi tiếng với những câu văn dài hàng chục, thậm chí hàng trăm trang - một lựa chọn tu từ chủ ý và táo bạo. Không phải để gây khó dễ cho độc giả, mà nhằm tái hiện chính xác dòng chảy hỗn độn của ý thức, nơi suy nghĩ của con người liên tục bị trộn lẫn, xâm nhập và chồng chéo bởi tiếng nói của người khác.

Tiểu thuyết Herscht 07769 là minh chứng rõ ràng nhất cho sức mạnh của phong cách này. Chỉ gồm một câu kéo dài hơn 400 trang, cuốn sách dẫn dắt độc giả theo hành trình của Florian - một gã khổng lồ hiền lành vô tình tiếp tay cho một nhóm tân phát xít trong bối cảnh Covid-19 ở Đức. Khi Florian nhận ra hành động của mình, chuỗi hậu quả không chỉ gợi nhắc về mối nguy của chủ nghĩa cực đoan, mà còn chất vấn sâu sắc niềm tin vào khả năng chuộc lỗi của bạo lực.

Chủ đề tận thế xuyên suốt sự nghiệp của Krasznahorkai. Trong Satantango xuất bản năm 1985 (đã được dịch và xuất bản ở Việt Nam với với nhan đề “Vũ điệu quỷ Satan”, dịch giả Giáp Văn Chung, Nhã Nam xuất bản năm 2022), hay The Melancholy of Resistance (Nỗi buồn kháng cự), những thế lực đen tối, có thể là ma quỷ, xâm nhập vào các cộng đồng đã kiệt quệ bởi lịch sử, nơi con người tiếp tục rơi sâu hơn vào hỗn loạn. Nhân vật Florian từng nói “tận thế là trạng thái tự nhiên của đời sống” - một tuyên ngôn cô đọng cho toàn bộ thế giới quan của nhà văn.

Nhưng điều làm nên sức hấp dẫn đặc biệt của Krasznahorkai không chỉ là sự u tối. Trong cái nền của sự đổ nát, ông khéo léo đan cài yếu tố trào phúng và mỉa mai. Florian, chẳng hạn, được mô tả như một “Godzilla cơ bắp”, người dành cả đời ám ảnh bởi một sự hiểu lầm khôi hài về vật lý lượng tử. Chính sự pha trộn giữa bi và hài này đã tạo nên chất văn độc đáo, khiến tác phẩm của ông vừa nặng tính triết lý, vừa có sức sống nhân bản sâu sắc.

Nghệ thuật như một lối thoát

Điểm cốt lõi trong văn chương của Krasznahorkai là niềm tin mãnh liệt vào giá trị cứu chuộc của nghệ thuật. Chẳng hạn, âm nhạc của Bach, đóng vai trò trung tâm trong Herscht 07769. Dù nhà văn có thể không chia sẻ niềm tin ngây thơ của Florian rằng âm nhạc có thể “che chở” con người khỏi sự tận diệt, sự hiện diện của cái đẹp trong thế giới đen tối của ông vẫn là một chân lý không thể phủ nhận.

Niềm tin ấy lặp lại trong nhiều tác phẩm khác. Trong The Melancholy of Resistance, một số nhân vật tìm thấy nơi trú ẩn trong âm thanh của cây đàn piano hoàn hảo. Trong War & War, một nhà văn Hungary tin rằng việc chia sẻ một bản thảo tuyệt mỹ có thể dẫn đến sự biến đổi. Cuộc truy tìm sự cứu rỗi qua nghệ thuật có thể là hành trình đầy ngây thơ, nhưng với Krasznahorkai, đó là con đường duy nhất để đối mặt với tuyệt vọng, nếu không thể xóa bỏ nguyên nhân, thì ít nhất cũng có thể đối diện nó bằng vẻ đẹp.

Tinh thần nhân văn ấy cũng thể hiện trong cách ông mô tả mối liên hệ giữa con người. Văn chương của Krasznahorkai không tách biệt cá nhân ra khỏi xã hội; nó khám phá cách mà cuộc đời này, dù trong tận thế, vẫn liên tục đan xen và ảnh hưởng lẫn nhau. Chính điều này giúp thế giới tăm tối của ông không bao giờ trở thành một cơn ác mộng vô nghĩa, mà là tấm gương phản chiếu bản chất phức tạp của sự tồn tại.

Điều đáng chú ý là ngay cả khi không đọc tiểu thuyết, khán giả vẫn có thể tiếp cận Krasznahorkai qua những bộ phim của đạo diễn Béla Tarr, người đã chuyển thể Satantango và hợp tác cùng ông trong sáu kịch bản. Những bộ phim này, cũng như chính văn chương của ông, không chỉ kể chuyện mà còn mời gọi người xem “lạc lối” trong một thế giới tư tưởng nơi tận thế và cứu rỗi song hành.

DIỆP TRẦN (theo Washington Post)