Tạo “sức sống” mới cho bài chòi

Say mê làn điệu dân ca

Chia sẻ về những ngày đầu đến với nghệ thuật bài chòi, NSƯT Đỗ Linh cho biết, từ năm 1976, khi chỉ mới biết đến cải lương và chưa hiểu gì về bài chòi thì ông gia nhập Đoàn dân ca kịch Quảng Nam - Đà Nẵng. Ông bắt đầu mạnh dạn hát thử dân ca bài chòi rồi bén duyên với nghề lúc nào không hay. Nhờ sự góp ý của bạn diễn, ông dần dần đi vào bộ môn dân ca bài chòi chuyên nghiệp hơn.

“Tôi sinh ra và lớn lên ở vùng quê Điện Bàn nghèo khó, nên được nghe thường xuyên những câu ca dao, tục ngữ của người dân lao động thấm đẫm tình người. Đặc biệt là những đêm trăng chia phe hô hát bài chòi hoặc hò khoan đối đáp, lúc đó cảm thấy nó mặn mà vô cùng khiến tôi yêu thích”, NSƯT Đỗ Linh bộc bạch.

Hạnh phúc của những người làm nghệ thuật nói chung, của dân ca bài chòi nói riêng là được mang lời ca, tiếng hát đến với người lao động, nhất là những người dân nghèo. Chính vì thế, trong hoạt động sáng tác, NSƯT Đỗ Linh đều lấy ý tưởng từ những người dân lao động chất phác để cho ra những lời ca mộc mạc, đậm chất văn hóa xứ Quảng. Đến nay, ông đã sáng tác trên 400 tác phẩm, nhưng trong tất cả tác phẩm của ông đều có hình ảnh của người mẹ, cái cày cái cuốc, con trâu và những vật dụng trong gia đình.

“Không siêu sao, không triết lý, dân ca bài chòi là phải hát sao cho người dân nghe là hiểu được liền và cảm nhận được cái tình yêu mộc mộc như thế. Dường như ông trời định mệnh cho tôi phải hát dân ca bài chòi. Cả cuộc đời đi theo bộ môn này, tôi cảm thấy mình rất hạnh phúc khi nghệ thuật bài chòi cho tôi cái tên và trở thành người giữ lửa dân ca bài chòi đến giờ”, NSƯT Đỗ Linh chia sẻ.

Dẫu ở tuổi xế chiều nhưng giọng hát của NSƯT Đỗ Linh vẫn được công chúng yêu nghệ thuật bài chòi mến mộ. Đặc biệt, những nghệ sĩ trẻ luôn tự hào khi được ông truyền nghề.

Là một trong những học trò xuất sắc của ông, nghệ sĩ trẻ Huyền Tân kể: “Hồi nhỏ tôi biết đến nghệ thuật tuồng đầu tiên, nhưng không hiểu sao lại nghe được giọng ca của NSƯT Đỗ Linh qua bài dân ca “Về đây với phố tình thâm” thì những làn điệu dân ca tự dưng ăn sâu vào trong người mình lúc nào không hay. Từ đó, tôi tìm hiểu về dân ca, nhất là những bài NSƯT Đỗ Linh hát để học và trở thành học trò của ông”.

Dấu ấn đáng nhớ nhất của nghệ sĩ Huyền Tân là vào năm 2010, khi chị đang tham gia hội thi của thành phố Đà Nẵng thì được tiếp cận với NSƯT Đỗ Linh khi ông làm đạo diễn. Từ đó, những làn điệu dân ca lúc nào cũng hiện lên trong đầu chị và bị mê hoặc.

“Ngày xưa khi biết đến chú Linh thì biết bài chòi qua những bản dân ca của chú, sau này biết đến nghệ thuật hô hát bài chòi từ những câu hát của những “người anh hiệu” hô thai vui vẻ, trẻ trung trong hội hô hát bài chòi ở những đình làng, hội làng. Qua đó tự nhiên thấy mình bị cuốn theo những lời ca đó và theo nghề”, nghệ sĩ Huyền Tân chia sẻ.

Làm mới dân ca bài chòi

Ngày nay, với sự phát triển và hội nhập, giới trẻ tiếp nhận nhiều thể loại văn hóa nghệ thuật mới đến từ nhiều nước trên thế giới. Dẫu biết việc theo đuổi nghệ thuật truyền thống sẽ gặp nhiều khó khăn nhưng các nghệ sĩ bài chòi vẫn theo đuổi nghề bởi lời ca, tiếng hát của bộ môn này đã ăn sâu vào tâm thức của họ.

Nghệ sĩ Huyền Tân cho biết, dù biết bộ môn nghệ thuật này không mang lại cho mình sự giàu có về vật chất như các ngành nghề thịnh hành khác nhưng chính những lời ca tiếng hát của bài chòi đã mang đến cho chị sự giàu có về mặt tinh thần, đó là cảm xúc của mọi người khi họ tiếp cận nghệ thuật bài chòi.

Với quyết tâm theo đuổi con đường nghệ thuật cổ truyền, nghệ sĩ Huyền Tân mong muốn được lan tỏa rộng rãi dân ca bài chòi đến với công chúng. Ban đầu chị đăng tải lên mạng xã hội những bài hát do mình thể hiện nhằm lưu giữ những kỷ niệm đẹp khi đi diễn nhưng không ngờ được nhiều người đón nhận.

“Cộng đồng mạng xã hội bây giờ có rất nhiều gameshow, chương trình để lựa chọn nên nghệ thuật bài chòi rất dễ bị mai một theo thời gian. Do đó, để giới trẻ biết đến dân ca bài chòi, tôi thường xuyên đăng tải các video lên mạng xã hội và nhận được sự cổ vũ nhiệt tình của nhiều người bởi ít có kênh truyền thông điệp về dân ca bài chòi và hô hát bài chòi trên mạng. Từ đó tạo cho tôi có động lực đăng tải, quảng bá về nghệ thuật bài chòi nhiều hơn”, nghệ sĩ Huyền Tân chia sẻ.

Theo NSƯT Đỗ Linh, khi trình diễn nghệ thuật bài chòi cũng có những điểm khác biệt so với diễn trong một vở tuồng, một vở cải lương bởi tính ước lệ của nghệ thuật tuồng rất cao, đòi hỏi người nghệ sĩ diễn ước lệ bằng ánh mắt, động tác… Còn cải lương thì ca làm sao cho hay và đổ những câu thật dài.

Trong khi dân ca bài chòi đòi hỏi cách diễn phải thật mộc mạc, giản dị và chân chất. Nghệ thuật bài chòi lấy nước mắt khán giả bằng sự thật và cần có một sợi dây vô hình kết nối giữa nghệ sĩ với người xem thì khán giả mới cảm nhận được cái tình, lời hay ý đẹp của tác giả gửi gắm trong đó.

Để tạo sức sống cho bài chòi, NSƯT Đỗ Linh đã mạnh dạn đổi mới trong sáng tạo tác phẩm nhằm tiếp cận gần hơn với công chúng trẻ. Ông chia sẻ: “Trong vọng cổ cải lương thì người ta đưa tân nhạc vào để hát. Tôi nghĩ bài chòi cũng cần đưa vào những ca khúc mềm mại, trữ tình nên mạo muội thay đổi sao cho phù hợp với đương đại, chứ cứ hô thai từ đầu đến cuối thì khán giả sẽ cảm thấy nhàm chán. Từ đó, tôi làm ra những tác phẩm có tân nhạc để hát dân ca bài chòi.

Mới đây, trong một chương trình tại Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng năm 2025 lần thứ 3 (DANAFF III), đạo diễn có yêu cầu tôi làm một tiết mục hô bài chòi nhưng phối hợp với dàn giao hưởng và tôi đã mạo muội làm tiết mục này khi phối hợp dàn giao hưởng với 45 nhạc cụ. Không ngờ, tiết mục đã thành công khi được mọi người đón nhận”.

ĐOÀN HẠO LƯƠNG