Dấu ấn nữ thần trong không gian tín ngưỡng đình làng
Tín ngưỡng thờ nữ thần là một trong những loại hình tín ngưỡng phổ biến và có sức sống bền bỉ trong đời sống tinh thần của người Việt.
Tại Hội An, cư dân địa phương từ lâu đã kính cẩn tôn xưng các vị nữ thần là “Bà” với tâm thế kính ngưỡng, thể hiện thái độ tôn kính và niềm tin vào sự che chở, bảo hộ của các nữ thần đối với đời sống cộng đồng.
Trong đó, đình Hội An còn được dân gian gọi là đình Ông Voi (địa chỉ số 27 đường Lê Lợi, phường Hội An), là một trong những thiết chế tín ngưỡng tiêu biểu của vùng đất này.
Qua tư liệu lịch sử và hiện trạng thờ tự, có thể nhận thấy tín ngưỡng thờ nữ thần chiếm vị trí nổi bật trong hệ thống thờ tự của đình khi trong tám vị thần được thờ hiện nay thì có đến năm vị là nữ thần, gồm: Đại Càn Tứ Vị Thánh Nương, Ngũ Hành Tiên Nương, Bà Bô Bô, Bà Phiếm Ái và Bạch Thố Kim Tinh. Các vị nữ thần này đều được triều đình nhà Nguyễn ban sắc phong, gia tặng mỹ tự, định hạng thần.
Đại Càn Tứ Vị Thánh Nương
Đại Càn Tứ Vị Thánh Nương là vị thần chủ được thờ tại đình Hội An, được đặt ở vị trí trang trọng nhất trong hậu tẩm với bài vị khắc dòng chữ Hán Nôm: 大 乾 南 海 國 家 四 位 聖 娘 王 (Đại Càn Nam Hải quốc gia Tứ vị thánh nương vương). Theo tư liệu Quảng Nam xã chí, đây là vị nhân thần được tôn lên hàng thượng đẳng thần, thường hiển linh cứu giúp thuyền gặp nạn, bảo hộ ngư dân và thương nhân trên biển. Triều đình nhà Nguyễn đã 10 lần ban sắc phong cho vị nữ thần này với danh hiệu đầy đủ là: “Hàm hoằng Quang đại Chí đức Phổ bác Hiển hóa Trang huy Dực bảo Trung hưng Đại Càn quốc gia Nam Hải Tứ vị thánh nương thượng đẳng thần”.
Ngũ Hành Tiên Nương
Ngũ Hành Tiên Nương là danh xưng chung cho năm vị nữ thần có nguồn gốc là thiên thần. Tại đình Hội An, Ngũ Hành Tiên Nương được phối thờ tại ngôi miếu trong khuôn viên đình. Bài vị đề dòng chữ: 恭 請 五 行 聖 母 仙 娘 靈 位 (Cung thỉnh Ngũ Hành Thánh Mẫu Tiên Nương linh vị). Theo Quảng Nam xã chí, triều Nguyễn đã năm lần ban sắc phong, gia tặng mỹ tự cho Ngũ Hành Tiên Nương tại làng Hội An từ thời vua Tự Đức đến Khải Định; trong đó, năm Khải Định thứ 9 (1924), Ngũ Hành Tiên Nương được gia tặng mỹ tự “Túy mục”, thuộc hàng thượng đẳng thần.
Bà Phiếm Ái
Bà Phiếm Ái còn có tên gọi khác là Bà Phường Chào, hay Bà Chợ Được, có nguồn gốc là nhân thần, được thờ tại miếu trong khuôn viên đình Hội An. Bài vị đề dòng chữ Hán Nôm: 敕 贈 齋 淑 泛 愛 阮 夫 人 中 等 神 (Sắc tặng Trai thục Phiếm Ái Nguyễn phu nhân trung đẳng thần), và bản sao sắc phong năm Thành Thái thứ 8 (1896).
Theo Truyện Thần Nữ Linh Ứng được lưu giữ tại di tích Lăng Bà Chợ Được, bà tên Nguyễn Thị Của, sinh năm Cảnh Thịnh thứ 8 (1800) tại làng Phường Chào, châu Phiếm Ái, tổng Mỹ Hòa, huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc xã Vu Gia, thành phố Đà Nẵng). Khi Bà sinh ra đã có nhiều điều dị thường. Bà mất vào năm Gia Long thứ 16 (1817), thường hiển linh cứu giúp người hiền, trừng trị kẻ ác.
Bà Bô Bô
Trong các vị nữ thần được thờ tự tại đình Hội An, Bà Bô Bô và Bạch Thố Kim Tinh không thấy tài liệu Quảng Nam xã chí ghi chép về sắc phong thần tại làng Hội An nhưng trong mục thần tích có ghi chép lại theo truyền khẩu của các kỳ lão và hiện nay bài vị còn được gìn giữ, thờ tự trang nghiêm.
Bà Bô Bô được thờ tại ngôi miếu trong khuôn viên đình Hội An, bài vị đề dòng chữ Hán Nôm: 敕 贈 美 德 秋 盆 源 晡 晡 中 等 神 (Sắc tặng Mỹ đức Thu bồn nguyên Bô Bô trung đẳng thần). Bà Bô Bô còn được gọi là Bà Thu Bồn, có nguồn gốc là nhân thần, lăng thờ Bà ở xã Thu Bồn, thành phố Đà Nẵng.
Về lai lịch của Bà có nhiều truyền thuyết khác nhau, có thuyết cho rằng nguồn gốc Bà là người Việt, sinh ra ở làng Thu Bồn, từ lúc ra đời đã có những biểu hiện khác thường. Bà thường dùng các loại thảo mộc để chữa bệnh cứu người. Có thuyết cho rằng Bà là một nữ tướng của vua Chiêm Thành hoặc vua Lê, hy sinh trong chiến trận tại làng Thu Bồn, về sau Bà hiển linh, giúp đỡ người dân vượt qua khó khăn, hoạn nạn...
Bạch Thố Kim Tinh
Bạch Thố Kim Tinh là vị nữ thần có nguồn gốc thiên thần, được thờ ở ba làng Hội An, Cẩm Phô và Tân Hiệp. Tại miếu thờ còn bài vị đề dòng chữ: 白 兔 金 晶 神 女 之 靈 位 (Bạch Thố Kim Tinh thần nữ chi linh vị). Một số nhà nghiên cứu cho rằng Bạch Thố Kim Tinh thần nữ là Thỏ Ngọc sống với Hằng Nga trên cung trăng theo truyền thuyết dân gian xưa.
Qua hệ thống thờ tự các nữ thần tại đình Hội An cho thấy yếu tố nữ giữ vị thế chủ đạo và chiếm ưu thế vượt trội cả về số lượng lẫn vai trò tín ngưỡng dân gian của cư dân nơi đây.
Một điều nữa, đó là các vị nữ thần này mang dấu ấn đậm nét của yếu tố sông nước và văn hóa biển, phản ánh tâm thức cư dân Hội An xưa - những cư dân sinh sống bằng nghề buôn bán, đánh bắt và giao thương trên sông biển. Sự hiện diện của Bà Bô Bô, Bà Phường Chào trong hệ thống thần linh được tôn thờ góp phần tạo nên giá trị đặc trưng của làng Hội An, thể hiện dấu ấn sâu đậm của quá trình tiếp xúc, giao thoa văn hóa trong lịch sử trên vùng đất Hội An nói riêng, xứ Quảng nói chung.