Máy bán sách nuôi dưỡng văn chương địa phương
Từ ý tưởng của tác giả Lauren Woods, chiếc máy bán sách LitBox ở trung tâm thủ đô Washington D.C. (Mỹ) đã mở ra không gian công bằng cho văn chương địa phương giữa thời kỳ ngân sách nghệ thuật bị cắt giảm.
Kể từ tháng 5 năm nay, nhiều người khi ghé vào khu chợ Western Market ở D.C. đã bất ngờ khi nhìn thấy LitBox - chiếc máy bán hàng tự động với 23 cuốn sách của các tác giả địa phương, từ thơ ca đến truyện thiếu nhi.
Đây là sáng kiến của bà Lauren Woods nhằm giúp những tiếng nói văn chương sở tại được lắng nghe trong thời kỳ ngân sách nghệ thuật bị cắt giảm và sự thống trị của các “ông lớn” xuất bản ngày càng rõ rệt.
Những tác phẩm bị “ghẻ lạnh”
Bà Woods, nhà văn từng đoạt giải Autumn House Press với cuốn Trò chơi giả vờ của người lớn, đã chứng kiến một nghịch lý đáng buồn: rất nhiều cây bút tài năng quanh bà không hề xuất hiện trong các hiệu sách lớn ở ngay nơi họ sống.
Cùng với chồng là ông Andrew Bertaina, giảng viên sáng tác tại trường tư thục American University, từ năm 2023 bà đã biến phòng khách của gia đình thành không gian văn chương nhỏ, mỗi tháng mời 5-6 tác giả địa phương đến đọc tác phẩm và trao đổi.
“Có quá nhiều tác giả tài năng ở đây, nhưng tôi hiếm khi thấy tên họ trong hiệu sách. Chúng ta phải làm gì đó”, bà nói với đài phát thanh WTOP. Theo bà Woods, vấn đề không nằm ở chất lượng sách. Không ít người dù đoạt giải thưởng vẫn bị từ chối phân phối vì họ in sách ở nhà xuất bản nhỏ, không theo đuổi xu hướng đại chúng hoặc sách của họ bị đánh giá là không có khả năng sinh lời.
Thị trường xuất bản Mỹ hiện bị chi phối bởi “Big Five” - năm tập đoàn lớn gồm Penguin Random House, Hachette Book Group, HarperCollins, Macmillan và Simon & Schuster - tạo ra rào cản vô hình đối với các tác giả độc lập. Bà Woods nhận định với đài NPR: “Nếu được tiếp thị công bằng, sách từ các nhà xuất bản nhỏ hoàn toàn có thể bán gần ngang với sách của các tập đoàn lớn”.
Tình hình trở nên tồi tệ hơn khi chính quyền ông Trump cắt giảm ngân sách liên bang cho nghệ thuật. “Người ta đang nói với bạn rằng lời văn và tiếng nói của bạn không quan trọng, rằng chúng không đáng để đầu tư, và rồi điều đó không còn là ưu tiên nữa”, bà chia sẻ với NPR. Chính trong bối cảnh ảm đạm đó, bà Woods quyết định hành động.
Nỗ lực thay đổi
Bà Woods nảy ra ý tưởng về LitBox sau những chuyến đi châu Âu và nhìn thấy những chiếc máy bán sách ở các nhà ga. Ban đầu bà nộp đơn xin tài trợ từ quỹ Awesome Foundation và nhận được 1.000 USD. Số tiền này chưa đủ để hoàn thành dự án, nhưng theo bà, “nó đủ để khiến tôi cảm thấy mình có trách nhiệm phải tiếp tục” như bà nói với đài WTOP.
Thế là bà quyết định lên nền tảng cộng đồng Kickstarter với mục tiêu gọi vốn 5.000 USD. Nhờ cộng đồng yêu văn chương ủng hộ, hơn 75 người đã đóng góp, giúp số tiền huy động được lên tới gần 7.000 USD.
Tìm địa điểm đặt máy là một thử thách lớn khác. Bà Woods phát hiện một vị trí hoàn hảo trong một lần đi ăn tối: một không gian trống từng đặt máy ATM ở chợ Western Market đã có sẵn ổ điện. Ngày 17/5/2025, LitBox chính thức ra mắt tại đây, gần Đại học George Washington, khu vực giao thoa giữa cộng đồng sinh viên và giới văn phòng. Chiếc máy màu nâu được trang trí với hình lá cờ của D.C. và một số địa danh nổi tiếng của thành phố. Máy bán 23 đầu sách với giá từ 9 đến 28 USD.
Bà Woods chủ ý chọn trưng bày các tác phẩm văn học sáng tạo thay vì hồi ký chính trị - thể loại thường gắn liền với thủ đô nước Mỹ. “Văn chương vĩ đại là về sự đồng cảm, về việc đặt mình vào thế giới của người khác”, bà giải thích cho lựa chọn của mình với trang Washingtonian. Kết quả vượt xa mong đợi: sách từ các nhà xuất bản nhỏ bán được số lượng gần ngang với sách của “Big Five” khi được trưng bày công bằng.
Nhà thơ Majda Gama - tác giả tập thơ Trong ngôi nhà giáo dưỡng hiện đại dành cho các cô gái đã được bán qua máy LitBox - nhận xét với đài NPR: “Về lĩnh vực văn chương, Washington D.C. thường bị đánh giá thấp. New York mới là trung tâm, nơi bất kỳ ai muốn theo đuổi ngành xuất bản đều tìm đến vì nguồn lực tập trung ở đó. Nhưng LitBox lại là một nguồn lực hoàn toàn mới, với tiềm năng không giới hạn về những gì nó có thể làm và những ai nó có thể tiếp cận”.
Bà Woods đã ký hợp đồng nhiều năm với Western Market và có kế hoạch mở rộng mô hình sang các khu vực khác trong thủ đô, đặc biệt là những nơi thiếu vắng sách. Bà cũng dự định đưa LitBox đến thư viện công cộng, trường học và khu dân cư để khuyến khích thói quen đọc và mở rộng cộng đồng văn học địa phương.
“Đây không chỉ là một thành phố chính trị mà còn là đô thị văn chương đầy tự hào. Tôi muốn chia sẻ niềm tự hào về những con người sống và trò chuyện cùng mình mỗi ngày”.
Bà Wood nói với đài NPR