BRICS, Trung Quốc và kiến trúc tài chính riêng
Khi phương Tây vẫn đang thấp thỏm trước những biến động tỷ giá của đồng USD, Trung Quốc chủ động xây dựng hệ thống thanh toán toàn cầu riêng, khởi đầu từ châu Phi.
Tuần này, Ngân hàng Phát triển Trung Quốc và Ngân hàng Phát triển Nam Phi ký kết khoản vay 290 triệu USD. Con số không lớn, nhưng mang ý nghĩa đặc biệt: đây là lần đầu tiên một thỏa thuận tài chính BRICS được thực hiện hoàn toàn bằng đồng nhân dân tệ. Theo watcher.guru, hệ thống thanh toán xuyên biên giới CIPS của Trung Quốc hiện đã xử lý hơn 40 nghìn tỷ nhân dân tệ mỗi quý và có mặt tại 185 quốc gia.
Khoản vay này sẽ tài trợ các dự án hạ tầng, năng lượng, sản xuất và các lĩnh vực xã hội như giáo dục, quản lý nước tại nhiều nước châu Phi. Giáo sư Song Wei (Đại học Nghiên cứu Ngoại ngữ Bắc Kinh) nhận định trên trang web của Viện Quan hệ Quốc tế, trực thuộc Đại học Nhân dân Trung Quốc (sis.ruc.edu.cn) rằng thỏa thuận có ý nghĩa chiến lược, giúp các nền kinh tế châu Phi tiếp cận nguồn vốn hiện đại hóa mà không bị ràng buộc bởi ngân sách hẹp hay biến động tỷ giá. Theo ông, đây không chỉ là bước nâng cấp hạ tầng Nam Phi mà còn mở rộng cơ hội việc làm và hợp tác giáo dục.
Không chỉ Nam Phi, nhiều quốc gia châu Phi như Kenya, Angola đã chuyển các khoản nợ USD sang vay bằng nhân dân tệ. Từ Indonesia tới Slovenia, một số nước cũng chuẩn bị phát hành trái phiếu định danh nhân dân tệ, theo Mitrade. Tổng giá trị cho vay nước ngoài bằng nhân dân tệ của Trung Quốc tăng 35% trong năm nay, đạt 3,4 nghìn tỷ nhân dân tệ. Hiện, cứ 13 giao dịch thương mại quốc tế thì có một được thanh toán bằng đồng tiền này.
Hệ thống CIPS - giải pháp thay thế cho các mạng lưới thanh toán phương Tây - tiếp tục mở rộng nhanh, xử lý hơn 40 nghìn tỷ nhân dân tệ mỗi quý năm 2024. Nhận định trên Financial Times, ông Paul Smith, trưởng bộ phận thị trường khu vực Nhật Bản, Đông Bắc Á và Australia tại Citi bank, so sánh bước đi này với mô hình kết nối chứng khoán Hong Kong, cho rằng nó sẽ “đẩy nhanh vai trò của nhân dân tệ như đồng tiền tài trợ quốc tế”.
Sự trỗi dậy của nhân dân tệ chỉ là một phần trong chiến lược lớn hơn của BRICS. Nga đang thúc đẩy ý tưởng lập sàn giao dịch ngũ cốc BRICS nhằm cạnh tranh với Chicago Mercantile Exchange (CME), nền tảng giao dịch tương lai có trụ sở tại Mỹ.
Theo Thehindubusinessline, nền tảng này có thể giúp các nước BRICS tiết kiệm 2,5 tỷ USD mỗi năm. Ban đầu, Nga dự kiến giao dịch lúa mì, ngô, lúa mạch, rồi mở rộng sang gạo, đậu nành và các loại cây họ đậu. Các chương trình thí điểm do Ngân hàng Phát triển Mới (NDB) tài trợ có thể bắt đầu giai đoạn 2026 - 2028. NDB là ngân hàng phát triển đa phương do BRICS thành lập năm 2015 có trụ sở chính đặt tại Thượng Hải, Trung Quốc.
Brazil đồng thời thúc đẩy “Dự trữ An ninh Lương thực BRICS” nhằm tăng khả năng chống đỡ trước rủi ro gián đoạn nguồn cung và biến động giá. Nước này đã ký thỏa thuận nông nghiệp song phương với Nam Phi để trao đổi kỹ thuật và phối hợp dự trữ lương thực. Với sự tham gia của Ai Cập, Ethiopia, Iran và UAE, BRICS hiện chiếm khoảng 45% sản lượng và 25% xuất khẩu ngũ cốc toàn cầu, tương đương hơn 1 nghìn tỷ USD thương mại mỗi năm, theo Thehindubusinessline.
Các động thái này được thúc đẩy sau khi Mỹ tăng thuế nhập khẩu, sử dụng chính sách thuế như công cụ thương mại. Một chuyên gia nói với Thehindubusinessline rằng việc này khiến xuất khẩu BRICS sang Mỹ sụt giảm và buộc các nước thành viên phải “xích lại gần nhau hơn”.
Tờ Financial Times dẫn dữ liệu hải quan Trung Quốc cho thấy giá trị giao dịch bằng nhân dân tệ đã vượt 1 nghìn tỷ nhân dân tệ mỗi tháng trong thập kỷ qua, chiếm khoảng 30% thương mại Trung Quốc và hơn một nửa giao dịch xuyên biên giới. Các quan chức Trung Quốc cho rằng “hệ thống dựa trên USD vốn không ổn định, trong khi mô hình đa tiền tệ sẽ bền vững hơn”.