Giải mã những bộ não không chịu “già”

Hiện tượng thách thức quy luật lão hóa

Cùng với năm tháng, não bộ con người dần co lại. Quá trình lão hóa này kéo theo sự suy giảm về khả năng ghi nhớ, tập trung và xử lý thông tin. Song, vẫn tồn tại những “siêu lão” có bộ não khỏe mạnh vượt xa tuổi tác.

Theo NBC News, một trong số đó là Carol Siegler (82 tuổi) sống tại ngoại ô Chicago (Mỹ), nhà vô địch giải ô chữ toàn quốc. Dù tuổi đã cao nhưng bà vẫn minh mẫn, hoạt bát và tràn đầy năng lượng. Siegler là một trong hơn 100 “SuperAger” đang được theo dõi trong chương trình nghiên cứu chuyên biệt của Đại học Northwestern (Mỹ).

Để vào nhóm "SuperAger", người tham gia phải trên 80 tuổi và vượt qua loạt bài kiểm tra trí nhớ khắt khe. Tiêu chí duy nhất: khả năng ghi nhớ các sự kiện hằng ngày và ký ức cá nhân của họ phải ngang bằng hoặc vượt trội so với những người ở độ tuổi 50 - 60. Trong số gần 2.000 người tự nhận mình có trí nhớ xuất sắc, chỉ chưa đến 10% đủ tiêu chuẩn. CNN dẫn lời Emily Rogalski, Giáo sư tâm thần học và khoa học hành vi tại Trường Y khoa Feinberg (Mỹ): “Khi so sánh những “siêu lão” này với những người trung bình, họ có chỉ số IQ tương đương nhau, vì vậy sự khác biệt không chỉ là do trí thông minh”.

Chuyên gia Tamar Gefen tại Viện Thần kinh học Mesulam cho biết, các “SuperAger” không có khuôn mẫu cố định về sức khỏe hay lối sống. Có người mắc bệnh tim, tiểu đường, ít vận động, ăn uống không lành mạnh; thậm chí có cụ uống 4 chai bia mỗi tối mà vẫn sống thọ tới 98 tuổi.

Tuy nhiên, họ có điểm chung là tinh thần độc lập, sự tự chủ và khả năng kết nối xã hội mạnh mẽ, thích thử thách trí não mỗi ngày, chẳng hạn như bằng đọc sách. Nhiều người thậm chí vẫn làm việc đến tận tuổi 80.

“Phần lớn họ đều hướng ngoại, giàu tương tác xã hội. Sự cô lập là yếu tố rủi ro hàng đầu dẫn đến sa sút trí tuệ, trong khi giao tiếp và hoạt động cộng đồng giúp bảo vệ não bộ. Nhưng trên hết, họ sống đúng với mong muốn tự do, độc lập và không cảm thấy bị trói buộc,” Gefen lý giải.

Cấu trúc não khác biệt

Trong 25 năm qua, 80 trong tổng số hơn 300 “SuperAger” tình nguyện hiến não sau khi qua đời, giúp giới khoa học giải mã bí mật đằng sau bộ não “không tuổi”. Trước hết là sự phát hiện vỏ não đai (cingulate cortex) của “SuperAger” dày hơn hẳn so với người bình thường cùng tuổi, thậm chí tương đương hoặc hơn cả người trung niên. Đây là vùng kiểm soát sự chú ý, động lực và khả năng tập trung, yếu tố then chốt trong việc ghi nhớ và duy trì nhận thức.

Tiếp đó, ở hồi hải mã (hippocampus), trung tâm lưu trữ ký ức, “SuperAger” có ít “rối sợi Tau” gấp 3 lần so với người cùng độ tuổi. Những sợi protein Tau bất thường là dấu hiệu đặc trưng của bệnh Alzheimer, làm gián đoạn liên kết giữa các tế bào thần kinh. Cạnh đó, não của những “siêu lão” còn có nhiều tế bào thần kinh Von economo hơn, loại tế bào não hiếm gặp được tìm thấy ở người, vượn lớn, voi, cá voi, cá heo và chim.

Phát hiện nổi bật khác nằm ở vùng vỏ não khứu giác (entorhinal), nơi tiếp nhận và truyền thông tin đến hồi hải mã. “SuperAger” có tế bào thần kinh ở lớp thứ hai lớn hơn, khỏe hơn và nguyên vẹn hơn, thậm chí vượt cả người trẻ ở tuổi 30, cho thấy cấu trúc tế bào thần kinh có độ bền cơ học và khả năng truyền tín hiệu vượt trội. Những khác biệt này cho thấy não bộ “SuperAger” không chỉ "trẻ hơn" về chức năng mà còn ở cấp độ tế bào, mở ra hy vọng hiểu sâu hơn cơ chế chống lão hóa tự nhiên.

Yếu tố di truyền là “mảnh ghép khó đoán”. Không chỉ là chuyện “có hay không một gen tốt”, mà còn là cách môi trường sống, chế độ ăn, tinh thần và xã hội tương tác với gen, khiến chúng được “bật” hoặc “tắt” theo hướng có lợi hay bất lợi, một cơ chế gọi là biểu sinh học (epigenetics). Nhóm nghiên cứu đang xác định các gen tiềm năng liên quan đến tuổi thọ, khả năng tái tạo tế bào và dự trữ nhận thức, mở ra hướng đi mới trong ngăn ngừa Alzheimer.

Sự phát triển của công nghệ gen, cá nhân hóa điều trị và phòng ngừa sẽ trở thành chiến lược tương lai. Đây không chỉ là niềm hy vọng cho khoa học thần kinh, mà còn là bài học sâu sắc về ý nghĩa của lối sống lành mạnh, giao tiếp xã hội, và tinh thần tích cực - “công thức vàng” để giúp não bộ duy trì sức sống bền bỉ.

THƯ LÊ