Khi rừng “thở ra” CO2
Từng là “lá phổi xanh” của hành tinh, giờ đây những cánh rừng châu Âu đang “thở ra” chính khí CO2 mà chúng từng hấp thụ. Một nghịch lý có thể làm chệch hướng tham vọng khí hậu của “lục địa già”.
Trong nhiều thập kỷ, châu Âu được xem là hình mẫu về phát triển bền vững. Rừng bao phủ hơn 40% diện tích lục địa, đóng vai trò như “bể chứa carbon” khổng lồ, hấp thụ hàng trăm triệu tấn CO2 mỗi năm. Thế nhưng, bức tranh ấy đang phai màu.
Theo Cơ quan Môi trường châu Âu (EEA), lượng CO2 mà các hệ sinh thái hấp thụ đã sụt giảm gần 1/3 chỉ trong 10 năm qua.
Trong giai đoạn 1990 - 2022, các khu rừng của EU từng hấp thụ trung bình 436 triệu tấn CO2 mỗi năm, tương đương gần 10% tổng lượng phát thải của cả khối do con người tạo ra. Tuy nhiên, theo hệ thống quan trắc carbon tích hợp (ICOS), “bể hấp thụ” tại các nước châu Âu đã suy giảm nhanh chóng.
Tại Phần Lan, quốc gia được mệnh danh là “vương quốc của rừng”, cho thấy lượng phát thải từ rừng thậm chí đã vượt lượng mà chúng hấp thụ. Riêng năm 2023, các khu rừng ở nước này thải ra 1,12 triệu tấn CO2 tương đương. Tại Thụy Điển, lượng CO2 rừng hấp thụ đã giảm một nửa so với hai thập kỷ trước.
Tình hình tương tự đang diễn ra ở các quốc gia khác trên khắp lục địa. Ở Đức, rừng thông đang chịu thiệt hại nghiêm trọng bởi dịch bọ cánh cứng, khiến hàng triệu cây chết khô. Trong khi đó, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha gần như mỗi mùa hè đều hứng chịu cháy rừng lan rộng, biến những cánh rừng vốn xanh tốt thành những dải đất đen khét.
Biến đổi khí hậu làm gia tăng các đợt nắng nóng, hạn hán kéo dài khiến cây cối khô héo, tăng nguy cơ cháy rừng và sâu bệnh. Năm nay, hơn một triệu héc ta đất EU đã bị thiêu rụi, mức cao nhất trong lịch sử.
Mỗi đợt cháy là “cú đánh kép” hủy hoại sinh cảnh và giải phóng lượng CO2 khổng lồ vào khí quyển, khiến nỗ lực trung hòa carbon của cả lục địa bị kéo lùi hằng năm trời.
Cùng lúc, khai thác gỗ quá mức để phục vụ nhu cầu xây dựng và năng lượng sinh học đang âm thầm “rút ruột” những bể chứa carbon vốn được kỳ vọng là “tấm khiên” chống biến đổi khí hậu.
Trước nguy cơ bể hấp thụ carbon tự nhiên tiếp tục suy kiệt, EU đã thống nhất thiết lập “cơ chế hãm phanh khẩn cấp”, theo đề xuất của Pháp. Cơ chế này cho phép điều chỉnh mục tiêu giảm phát thải 90% đến năm 2040 nếu khả năng hấp thụ của rừng và các hệ sinh thái tự nhiên không đáp ứng dự kiến. Ngoài ra, các quốc gia thành viên được phép mua tín chỉ carbon từ nước ngoài để bù cho tối đa 5% lượng cắt giảm trong nước, một cơ chế linh hoạt nhưng cũng làm loãng cam kết “xanh” mà EU từng tự hào.
Theo The Guardian, Thụy Điển và Phần Lan, hai quốc gia có độ che phủ rừng lên tới 70% diện tích, bộc lộ sự giằng co giữa bảo vệ khí hậu và duy trì sinh kế. Cả hai quốc gia này đều cho biết, nếu bị buộc phải giảm khai thác gỗ để đạt mục tiêu hấp thụ CO2 của toàn khối, họ sẽ chịu hậu quả kinh tế nghiêm trọng.
Ngành công nghiệp gỗ đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế Bắc Âu khi chiếm 10% giá trị xuất khẩu của Thụy Điển và gần 20% của Phần Lan, tạo công ăn việc làm cho hơn 140.000 lao động tại Thụy Điển. Giảm khai thác đồng nghĩa giảm sản lượng, giảm xuất khẩu và mất việc làm, nhất là trong bối cảnh bất ổn kinh tế và cử tri ngày càng hoài nghi với chính sách khí hậu khắt khe.
Một báo cáo của Cơ quan Lâm nghiệp Thụy Điển cho biết, chỉ cần giảm 10% sản lượng khai thác và kéo dài chu kỳ trồng, tức cho phép cây phát triển lâu hơn, cũng đủ giúp tăng đáng kể khả năng hấp thụ CO2.
Tuy nhiên, các hiệp hội ngành gỗ cảnh báo, biện pháp này sẽ khiến sản lượng giảm 5-6%, tương đương thiệt hại khoảng 8 tỷ krona Thụy Điển (gần 850 triệu USD) và mất hơn 7.000 việc làm.
“Chúng tôi không phủ nhận vai trò của rừng trong ứng phó khí hậu, nhưng chính sách phải thực tế, không thể đánh đổi sinh kế lấy những mục tiêu khó đo lường”, một đại diện ngành gỗ Thụy Điển nói với Reuters.
Trong khi các nhà khoa học cảnh báo rằng mỗi năm trì hoãn hành động khiến mục tiêu “net-zero” ngày càng xa vời, các chính phủ lại phải đối mặt với áp lực từ doanh nghiệp, người lao động và cử tri.
Các chuyên gia của Trung tâm Nghiên cứu Chung (JRC) thuộc Ủy ban châu Âu nhấn mạnh rằng vẫn có những giải pháp khả thi, gồm giảm khai thác gỗ tràn lan, đa dạng hóa các loài cây trồng để tăng cường lưu trữ CO2 và giúp rừng chống chọi với các điều kiện khí hậu khắc nghiệt và sâu bệnh. Song, mọi giải pháp đều đòi hỏi sự đánh đổi giữa lợi nhuận hôm nay và sự sống của hành tinh mai sau.