Lụa là Bùi Tiến Tuấn

Bùi Tiến Tuấn là một trường hợp như vậy. Anh không cần kêu gào, không cần đòi chỗ đứng, mà chỉ cặm cụi với bút, cọ, với tấm lụa, rồi bất ngờ biến thứ chất liệu tưởng như mong manh ấy thành một ngôn ngữ mới.

Đối thoại giữa mong manh và mãnh liệt

Lụa trong tay Tuấn không còn là lớp nền dịu dàng để vẽ vài cô gái thôn quê, mà thành màn nhung mỏng căng, cho hiện ra một đô thị khác, một tâm trạng và một nhịp thở khác của thời đại. Và gần hai mươi năm nay, cái tên và chất liệu đã quyện vào nhau, lụa là Bùi Tiến Tuấn - Bùi Tiến Tuấn là lụa.

Dân nghề thường nghĩ, tranh lụa vốn ưa thanh khiết, dịu hiền, nhưng Bùi Tiến Tuấn thì không. Anh thử đi thử lại, từ sơn dầu, acrylic, màu nước trên giấy dó, đến sơn mài, rồi quay về với lụa như thể trở về căn nhà xưa nhưng không chịu ở trong cái dáng hình cũ kỹ.

Anh cắt hình, bóp hình, làm nó biến dạng, rồi buộc người xem phải ngạc nhiên, hóa ra lụa cũng có thể gồ ghề, gắt gao, có thể bật sáng và rung động. Cái mới ở chỗ ấy, dùng một chất liệu cũ để nói những điều mà trước đây chưa ai dám, và để chính chất liệu ấy tự bứt khỏi lớp bụi bảo tàng.

Lụa của Bùi Tiến Tuấn nhìn qua dễ nhận, toàn thân phụ nữ lơ lửng, đôi mắt mơ màng, mái tóc xõa dài, vừa gợi cảm vừa bất cần, như thể đang đi tìm một thế giới khác.

Người phụ nữ trong tranh lụa truyền thống thường e ấp, còn trong tranh của Tuấn, họ kiêu hãnh, đô thị, có khát vọng, có nỗi buồn và sự cô độc. Họ không phải để làm cảnh, mà để đặt câu hỏi. Đấy là một chuyển dịch quan trọng, đưa nhân vật nữ thành chủ thể của tư tưởng, không phải chỉ là đối tượng để người ta ngắm nhìn. Lụa của Tuấn trở thành tấm gương mỏng manh phản chiếu những bóng hình nữ tính ấy, vừa đẹp vừa gai góc.

Nếu nhìn kỹ, ta thấy cách anh xử lý bố cục cũng không giống ai. Không trung tâm cố định, không dàn hàng ngay ngắn, mà là những thân thể treo ngược, xoay nghiêng, kéo dài, như thể trọng lực đã bị xóa bỏ. Treo ngược tranh vẫn đẹp - câu nói nghe có vẻ đùa, nhưng lại đúng.

Chính cái phi trọng lượng ấy làm tranh Bùi Tiến Tuấn có sức hút, nó lôi người xem khỏi mặt đất, buộc phải ngước, phải xoay, phải đảo mắt. Cái âm và cái dương, cái sáng và cái tối, khoảng trống và khoảng đặc - tất cả trở thành thành phần trong một tổng phổ thị giác.

Ở màu sắc, Bùi Tiến Tuấn cũng chơi những nghịch lý. Người ta nghĩ lụa thì phải nhạt, phải dịu, nhưng anh không ngại đẩy tương phản, đen sâu, đỏ son, vàng chói, những điểm sáng bất ngờ như một cú nhấn. Cái đen không còn là nền mờ, mà là khoảng không hút mắt, khiến những hình thể nổi bật hơn, sắc nét hơn. Đấy không chỉ là kỹ thuật, mà là một cách nghĩ, để cái mong manh đối thoại với cái mãnh liệt, để sự yếu đuối chứa trong nó cả sự kiêu hãnh.

Kiên nhẫn đối thoại cùng lụa

Nếu phải tóm lại, thì cái mới ở Bùi Tiến Tuấn không chỉ nằm ở hình thức, mà ở tư duy, anh làm cho lụa không còn chỉ là quá khứ, mà là hiện tại. Người ta từng nghĩ lụa chỉ hợp với bảo tàng, với trang trí, nhưng anh kéo nó vào phố, vào triển lãm quốc tế, vào cuộc đối thoại toàn cầu.

Và bằng cách ấy, anh hồi sinh tranh lụa, không phải để bảo tồn nguyên trạng, mà để nó sống, để nó thở. Chính triển lãm Một hành trình vừa rồi và triển lãm Lụa là lần này, với gần trăm tác phẩm lụa đã cho thấy ba mươi năm không trôi qua vô nghĩa, mà đọng lại thành một dòng chảy riêng, vừa kiên nhẫn vừa bền bỉ.

Đóng góp của Bùi Tiến Tuấn còn ở chỗ anh không giữ riêng cho mình. Anh dạy học, truyền nghề, đưa lụa trở lại trường lớp, gieo cho lớp trẻ cái nhìn khác về chất liệu. Đó là sự tiếp sức âm thầm nhưng quan trọng, không để tranh lụa bị coi như món đồ cổ, mà biến nó thành con đường nghệ thuật có thể bước tiếp.

Đồng thời qua các chất liệu khác, anh cho thấy mình không đóng khung trong một lựa chọn. Sơn dầu, acrylic, sơn mài - tất cả đều có mặt trong hành trình của anh, như một cách mở cửa, một sự khẳng định, nghệ thuật là liên tục đối thoại, không có chỗ cho sự an phận.

Cái đáng nói nhất ở Bùi Tiến Tuấn là sự kiên nhẫn. Không ồn ào hoặc gấp gáp, anh đi từng bước, giữ giọng, giữ nhịp, để cuối cùng tạo nên phong cách và con đường riêng. Nghệ thuật với anh không tồn tại nhờ những cú nổ nhất thời, mà nhờ mạch chảy lâu dài. Bùi Tiến Tuấn đã chứng minh điều đó, ba mươi năm vẽ, vẫn còn nguyên sức rung động, vẫn còn nguyên sự thôi thúc làm mới. Đấy chính là đóng góp quan trọng nhất, một minh chứng sống rằng hội họa Việt Nam hôm nay không chỉ có quá khứ để dựa, mà còn có hiện tại để tin.

Nhìn lại, tôi thấy Bùi Tiến Tuấn không chỉ làm mới lụa, không chỉ vẽ phụ nữ, mà anh còn vẽ ra một thái độ, dám biến cái cũ thành cái đang sống, dám đặt câu hỏi vào những gì người ta tưởng đã ổn định. Tranh của anh không phải lúc nào cũng dễ chịu, nhưng nó gợi nghĩ, gợi cảm, gợi những cuộc trò chuyện dài.

Và nếu nghệ thuật đương đại cần những người làm mới, thì Bùi Tiến Tuấn chính là một trong số ít đã làm điều đó bằng sự bền bỉ, bằng nét cọ, bằng chính sự trung thành với lụa - chất liệu mong manh nhưng cũng kiêu hãnh như chính tinh thần anh gửi gắm. Lụa và Bùi Tiến Tuấn, hai hình ảnh song hành, đã gắn bó gần hai thập kỷ, để giờ đây nhắc đến lụa người ta nhớ tới anh, nhắc tới anh người ta nghĩ ngay đến lụa.

BÙI CHÁT