Bảo tồn di sản trước thiên tai
Liên tục các đợt mưa lũ gây ngập lụt diện rộng và tác động không nhỏ đến các di sản, di tích ở khu vực miền Trung. Thách thức bảo tồn di tích trước điều kiện thời tiết khắc nghiệt ngày càng lớn.
Di sản dễ tổn thương
Sau đợt mưa lớn kéo dài gây ngập lụt nghiêm trọng vào cuối tháng 10, thống kê của Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An, trong tổng số hơn 1.155 di tích có 30 di tích bị xuống cấp, trong đó 9 di tích xuống cấp nghiêm trọng, 14 di tích xuống cấp nặng, 7 di tích xuống cấp nhẹ.
Ông Phạm Phú Ngọc, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An cho biết, sau khi lũ rút, trung tâm phối hợp với UBND các phường trên địa bàn tiến hành kiểm tra, rà soát toàn bộ hệ thống di tích trong khu phố cổ Hội An. Đến nay, trung tâm đã hỗ trợ chống đỡ khẩn cấp cho di tích nhà cổ số 23 Tiểu La, đồng thời vận động 19 chủ di tích tự gia cố, chống đỡ công trình.
Với 10 di tích xuống cấp nghiêm trọng, trung tâm đề nghị tu bổ khẩn cấp hoặc hạ giải tạm thời do không còn khả năng đảm bảo an toàn.
Từ trước đó, dự lường những thách thức của thời tiết, Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An đã tổ chức khảo sát, đánh giá tình trạng di tích, đặc biệt là các di tích trong khu di sản. Cùng với chính quyền các phường, đơn vị này đã có văn bản đề nghị các tổ quản lý di tích, các chủ/đại diện chủ di tích chủ động chằng chống, bảo vệ hiện vật, tài sản, chặt tỉa cây xanh tại di tích… trước khi mùa mưa bão diễn biến phức tạp.
Nhiều năm nay, Hội An là nơi hứng chịu ảnh hưởng nặng nề của các yếu tố thời tiết cực đoan như triều cường cao, bão mạnh, không khí lạnh, dải hội tụ nhiệt đới, nhiễu động gió đông, lũ thượng nguồn… Nếu kết hợp thêm mưa lớn, lũ đầu nguồn gây ngập úng trầm trọng, kéo dài hơn.
Đợt lũ tháng 10 vừa qua, ở Hội An, đỉnh lũ ở mức 3,39m và thấp hơn lũ lịch sử năm 1964 chỉ 0,01m.
Các chuyên gia nhìn nhận, dưới tác động của biến đổi khí hậu, mức ngập tại Hội An có thể tăng thêm từ 3,5 đến 4,5m trong tương lai. Chưa kể, thời gian lũ lớn kéo dài sẽ làm hư hại nghiêm trọng các công trình cổ với vật liệu bằng gỗ. Khoảng 70 ngôi nhà cổ, tức 10% số nhà cổ của Hội An đã xuống cấp, có thể sẽ bị sụp đổ do lũ lớn.
Các di sản kiến trúc ở Hội An với niên đại khởi dựng từ hàng trăm năm, chủ yếu vật liệu công trình là gỗ, ngói với tuổi thọ vật liệu đã “tới hạn” lại chịu tác động của mưa, nắng, bão, lụt… nên nguy cơ sập đổ bất cứ lúc nào. Kết hợp với bão lụt là ẩm mốc, mối mọt phát sinh cũng gián tiếp gây sụt lún các nền móng và biến dạng các kết cấu công trình. Chính những nguyên nhân này khiến các di tích nhanh xuống cấp.
Bên cạnh các tác động trực tiếp lên di tích kiến trúc, thời tiết cực đoan cũng làm các di sản văn hóa và thiên nhiên - đồng thời là các tài nguyên du lịch phân bố trải dài ven biển dễ bị thiệt hại. Các bãi biển tại Hội An là ví dụ cho sự mất mát vì biến đổi khí hậu.
Cần chiến lược dài hạn
Tại Mỹ Sơn, các đợt mưa lớn kéo dài cũng khiến nhiều khu vực bị ảnh hưởng của lũ lụt, thậm chí bị ngập trên diện rộng. Trong vùng lõi khu di sản, tình trạng sạt lở đất cũng diễn ra ở một số ngọn đồi, núi thấp gây ảnh hưởng đến các đền, tháp.
Bên cạnh tác động của thời tiết, môi trường tự nhiên cũng biến đổi lớn khi vào mùa mưa, độ ẩm khu vực cao hơn, gây ra rêu mốc tường tháp, các loại cây sống ký sinh trên tháp phát triển nhanh hơn.
Ông Nguyễn Công Khiết, Phó Giám đốc phụ trách Ban Quản lý di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn cho biết, sự thay đổi của khí hậu đã tác động lên môi trường dẫn đến sự phát triển của các sinh vật gây hại, nấm mốc. Ban Quản lý di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn phải thực hiện các biện pháp cấp thiết bao gồm giám sát hằng ngày, đánh giá báo cáo hiện trạng, can thiệp gia cố, gia cường cấp thiết, bảo tồn, bảo vệ từ xa, dùng công nghệ sinh học tiêu diệt cây cỏ trên di tích…
Thách thức bảo tồn di sản trước tác động của tự nhiên ngày khó lường hơn khi các hình thái thời tiết cực đoan ngày càng nhiều. UNESCO khuyến cáo các địa phương cần xác định trong kế hoạch hành động ứng phó với biến đổi khí hậu. Việc bảo vệ, bảo tồn di sản văn hóa cần được hiểu như một chiến lược dài hạn và các hoạt động ứng phó cần phải rất cụ thể.
Bên cạnh đó, UNESCO yêu cầu cần tìm ra những kinh nghiệm tốt trong việc phòng ngừa và khắc phục hậu quả do thiên tai gây ra, bao gồm cả những kinh nghiệm dân gian truyền thống và kỹ thuật tiên tiến. Tổ chức này cho rằng, các địa phương cần chủ động tuyên truyền, phổ biến các kinh nghiệm trong mạng lưới các di sản và trong cộng đồng; kết nối hoạt động của cơ quan liên quan ở Trung ương và địa phương nhằm bảo tồn sự toàn vẹn và tính nguyên gốc của giá trị di sản.
Trước thực trạng nhiều di tích tại thành phố Huế hư hại sau đợt lũ lịch sử hồi tháng 10, theo các chuyên gia, cần sớm xây dựng Trung tâm dữ liệu giám sát di sản, kết nối giữa các đơn vị chuyên môn liên quan để giúp phát hiện nguy cơ biến dạng hoặc sụp đổ trước khi sự cố xảy ra, chuyển từ trạng thái bị động sang chủ động ứng phó. Đây cũng là yêu cầu cấp thiết đối với các địa phương miền Trung khi thời tiết ngày càng diễn biến khó lường với những tác động không nhỏ lên di sản, di tích.
Luật Di sản văn hóa sửa đổi (có hiệu lực từ 1/7/2025) lần đầu tiên quy định rõ yêu cầu thích ứng với biến đổi khí hậu trong bảo tồn.
Theo đó, luật này yêu cầu mọi di tích phải được đánh giá rủi ro thời tiết, có kế hoạch ứng phó, theo dõi định kỳ.
Luật sửa đổi cũng tạo điều kiện để số hóa di tích, lưu trữ mô hình 3D, giám sát tình trạng qua cảm biến và theo dõi biến động môi trường.
Các chuyên gia cho rằng, cần đặt ưu tiên cho việc số hóa thực trạng, độ bền các công trình kiến trúc gỗ cũng như các công trình, điểm di tích khác, song song ứng dụng công nghệ xây dựng bản đồ số lũ lụt để theo dõi và chỉ đạo việc ứng phó ở các điểm di tích.