Romania và chiến dịch hoàn trả 7,5 tỷ vỏ chai nhựa
Từ vị trí “đội sổ” về tái chế, Romania vươn lên thành hình mẫu toàn cầu với hệ thống hoàn tiền vỏ chai thông minh, thúc đẩy tương lai xanh ở châu Âu.
Từ “zero” đến “hero”
Quy mô chuyển mình của Romania gây ấn tượng đặc biệt khi xét đến xuất phát điểm của quốc gia này. Từ một đất nước nhiều năm đứng cuối bảng xếp hạng tái chế của châu Âu, Romania tạo nên câu chuyện “xanh” với sự thay đổi không bắt đầu từ chiến dịch lớn lao, mà từ hành động đơn giản với hệ thống đặt cọc - hoàn trả (DRS).
Theo The Guardian, khi mua đồ uống có gas hoặc có cồn, khách hàng phải trả thêm khoảng 0,09 bảng Anh cho mỗi chai nhựa và sẽ nhận lại số tiền này khi trả lại vỏ chai đã qua sử dụng, được rửa sạch và giữ nguyên hình dạng ban đầu, tại các điểm thu gom, thường là chính nơi khách đã mua hàng.
Chỉ chưa đầy hai năm, người dân Romania trả lại hơn 7,5 tỷ vỏ chai và lon nhựa, một con số từng không ai tin là có thể đạt được ở một quốc gia vốn “mắc kẹt” ở mức 11 - 14% tái chế suốt hơn một thập kỷ. Tỷ lệ thu gom bao bì đồ uống chạm ngưỡng 94%, biến hệ thống DRS của nước này thành một trong những mô hình hiệu quả nhất thế giới, với hơn 90% dân số tham gia.
Romania cũng ban hành khung pháp lý hỗ trợ. Theo đó, các nhà bán lẻ có thể bị xử phạt nếu từ chối nhận lại bao bì, ngay cả các cửa hàng nhỏ ở nông thôn cũng phải chấp nhận, nếu không sẽ đối mặt với tiền phạt, trong trong khi các chuỗi siêu thị lớn phải lắp đặt các điểm trả chai nhựa tự động.
Đằng sau cú bứt phá ấy là công ty RetuRO, đơn vị vận hành hệ thống theo mô hình công tư. Với nền tảng số hóa toàn diện, mỗi vỏ chai đều được truy xuất.
Mạng lưới các điểm trả lại chai nhựa phủ khắp từ thành thị đến vùng sâu, hệ thống hình thành thói quen mới cho hàng triệu người dân. Chính việc “đi sau” lại giúp Romania áp dụng công nghệ mới nhất, xây dựng mô hình quản trị hiện đại và phát triển hệ thống không chắp vá. “Đây là câu chuyện từ zero đến hero”, Giám đốc điều hành RetuRO Gemma Webb nhận định với Reuters.
Giải pháp thúc đẩy kinh tế tuần hoàn
Mô hình DRS của Romania đang trở thành điểm tham chiếu quan trọng. Các đoàn chuyên gia từ các nước láng giềng như Ba Lan, Thổ Nhĩ Kỳ, Bulgaria, Moldova hay Serbia đều đến học hỏi cách vận hành của RetuRO.
Theo trang TOMRA, hơn 50 quốc gia và vùng lãnh thổ đã vận hành hoặc chuẩn bị triển khai hệ thống DRS. Từ Bắc Âu với tỷ lệ hoàn trả gần 98%, đến Canada, Mỹ, Úc hay các nền kinh tế đang phát triển, DRS trở thành mô hình hiếm hoi đạt đồng thời ba mục tiêu: giảm rác thải, tăng tái chế và tạo nguồn vật liệu sạch cho kinh tế tuần hoàn.
Sự quan tâm ngày càng tăng một phần đến từ áp lực môi trường, nhưng quan trọng hơn là sự hiệu quả đã được chứng minh. Những vỏ chai thu gom từ DRS sạch hơn, dễ tái chế hơn và có thể quay lại dây chuyền sản xuất thành những chai mới mà không mất chất lượng. Đó là “vòng đời khép kín” mà thế giới đang theo đuổi.
Theo Global DRS Platform, châu Âu tiến thêm một bước với “DRS Playbook”, bộ hướng dẫn được xây dựng từ kinh nghiệm thực tiễn, giúp các quốc gia thiết kế hệ thống DRS phù hợp văn hóa, pháp luật và hạ tầng của mình. Bên cạnh đó, “lục địa già” cũng đang bước vào giai đoạn mới với Quy định bao bì và chất thải bao bì (PPWR), yêu cầu các nước thu gom 90% chai nhựa và lon kim loại vào năm 2029.
Giới chuyên gia lưu ý, dù hiệu quả, nhưng DRS chỉ là mảnh ghép của bức tranh lớn. Muốn đạt tới nền kinh tế tuần hoàn thực sự, thế giới phải tiến xa hơn: từ tái chế sang tái sử dụng.
Khi chai lọ được rửa sạch và đưa trở lại dây chuyền, chúng không chỉ “thoát vai” rác thải mà còn trở thành biểu tượng của mô hình sản xuất tiêu dùng mới, bền vững hơn, thông minh hơn. The Guardian dẫn lời chuyên gia Elena Rastei của tổ chức Zero Waste Romania cho rằng, một chai được tái sử dụng có thể thay thế 20 - 50 chai dùng một lần, giúp cắt giảm lượng khí thải carbon và hỗ trợ một nền kinh tế tuần hoàn thực sự.
Dẫu vậy, hành trình hướng đến tái sử dụng chỉ có thể bắt đầu khi nền tảng thu gom vững chắc. Trong cuộc chiến chống rác thải nhựa toàn cầu, Romania không phải quốc gia giàu có hay giàu kinh nghiệm nhất, song họ đã tạo cú hích về chuyển đổi xanh bắt đầu từ sự tham gia của toàn cộng đồng. Không có công nghệ nào hiệu quả nếu thiếu niềm tin của người dân và cũng không có chính sách môi trường nào bền vững nếu người dân không nhìn thấy trách nhiệm của mình.