Phục hồi “vết thương” tầng ozone ở Nam Cực
Lỗ thủng tầng ozone ở Nam Cực năm nay thu hẹp xuống mức nhỏ nhất kể từ năm 2019, một dấu hiệu đáng khích lệ về sự phục hồi của “lớp chắn nắng” cho hành tinh, cũng như lời “nhắc nhở kịp thời” về những gì có thể đạt được khi cộng đồng quốc tế cùng nhau giải quyết thách thức môi trường toàn cầu.
Lỗ thủng tầng ozone
Dịch vụ Giám sát khí quyển Copernicus (CAMS) của Liên minh châu Âu (EU) vừa thông tin, 2025 là năm thứ hai liên tiếp lỗ thủng tầng ozone tại Nam Cực thu nhỏ hơn, sau một loạt lỗ thủng lớn hơn và tồn tại lâu hơn xuất hiện trong giai đoạn từ năm 2020 đến 2023. Khi đó, các nhà khoa học nghi ngờ vụ phun trào của núi lửa Hunga Tonga tại Vương quốc Tonga năm 2022, phun tro bụi và hơi nước vào tầng bình lưu, đóng một vai trò quan trọng trong lỗ thủng tầng ozone lớn hơn.
Lỗ thủng tầng ozone tại Nam Cực đạt diện tích tối đa 21 triệu km2 ở Nam bán cầu vào tháng 9/2025, thấp hơn nhiều so với mức tối đa 26 triệu km2 vuông của năm 2023, tiếp tục thu hẹp dần kích thước nhỏ nhất cho đến ngày 1/12 vừa qua, thay vì kéo dài sang cuối năm như những năm trước.
Tờ Guardian trích dẫn phát biểu của người đứng đầu CAMS, bà Laurence Rouil: “Việc lỗ thủng tầng ozone đóng lại sớm hơn và có kích thước tương đối nhỏ trong năm nay là dấu hiệu đáng mừng. Điều này phản ánh sự tiến triển ổn định qua từng năm mà chúng ta đang chứng kiến trong quá trình phục hồi tầng ozone nhờ lệnh cấm ODS - các chất làm suy giảm tầng ozone”. Trong khi đó, Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO) nhận định lạc quan, lệnh cấm ODS sẽ cho phép tầng ozone trên Nam Cực, nơi mỏng nhất, phục hồi về mức năm 1980 vào năm 2066.
Tuần trước, Cơ quan Hàng không và vũ trụ (NASA) cùng Cơ quan Quản lý khí quyển và đại dương quốc gia (NOAA) của Mỹ xếp hạng lỗ thủng tầng ozone năm 2025 là lỗ thủng nhỏ thứ năm kể từ năm 1992. Ông Paul Newman, trưởng nhóm nghiên cứu ozone tại NASA, cho biết: “Sự thay đổi về kích thước của các lỗ thủng là theo đúng dự đoán. Chúng hình thành muộn hơn trong mùa và tan ra sớm hơn. Nhưng chúng ta vẫn còn một chặng đường dài trước khi nó phục hồi về mức của những năm 1980”.
Bà Laura Ciasto, nhà khí tượng học tại Trung tâm Dự báo khí hậu của NOAA và là thành viên của nhóm nghiên cứu tầng ozone, theo ABC news, cũng lưu ý, các yếu tố như nhiệt độ, thời tiết và sức gió bao quanh Nam Cực, gọi là xoáy cực, cũng ảnh hưởng đến nồng độ ozone và kích thước của lỗ thủng tầng ozone theo từng năm. Một xoáy cực yếu hơn bình thường vào tháng 8 vừa qua giúp duy trì nhiệt độ trên mức trung bình và có thể góp phần thu hẹp lỗ thủng tầng ozone.
Lệnh cấm ODS
Tầng ozone nằm trong tầng bình lưu ở độ cao từ 15-35km so với bề mặt trái đất, bảo vệ sự sống trên trái đất khỏi bức xạ cực tím có hại từ mặt trời. Tầng ozone khỏe mạnh hơn đồng nghĩa với việc ít tia cực tím có hại chiếu xuống bề mặt trái đất, giúp bảo vệ mùa màng và hệ sinh thái, đồng thời giảm nguy cơ ung thư da, đục thủy tinh thể và các vấn đề sức khỏe khác. Song, tầng ozone bị “bào mòn” do ô nhiễm mà con người gây ra.
Nghị định thư Montreal năm 1987, cấm các chất làm suy giảm tầng ozone (ODS), bao gồm: chlorofluorocarbon (CFC), methyl chloroform, halon, methyl bromide... thường được tìm thấy trong tủ lạnh, máy điều hòa không khí, bọt, bình xịt và bình chữa cháy. Theo đó, các quốc gia đồng ý thay thế các chất làm suy giảm tầng ozone bằng các chất thay thế ít gây hại hơn.
Nghị định thư về ODS là một thỏa thuận quốc tế mang tính bước ngoặt, bắt đầu có hiệu lực vào năm 1992, cùng các sửa đổi sau đó thúc đẩy cam kết và được xem là thành công chung của toàn cầu trong việc ngăn chặn vấn đề lỗ thủng tầng ozone trở nên trầm trọng hơn và mở đường cho sự phục hồi sau đó.
Tuy các hóa chất hiện cấm vẫn tồn tại trong các sản phẩm cũ như vật liệu cách nhiệt tòa nhà và trong các bãi chôn lấp, khi lượng khí thải từ những hoạt động sử dụng trước đây giảm dần theo thời gian, các dự báo cho thấy lỗ thủng tầng ozone ở Nam Cực có thể được “chữa lành” trong vòng 40 năm tới.