Bồi đắp tâm hồn yêu văn chương xứ Quảng
Các tác phẩm của nhiều tác giả sinh sống trên địa bàn thành phố Đà Nẵng đã có những đóng góp đáng kể cho văn học xứ Quảng và đời sống tinh thần của người dân. Tuy nhiên, trong nhà trường, việc đưa những giá trị ấy đến với học sinh, sinh viên vẫn còn hạn chế.
Gìn giữ những giá trị tinh thần của quê hương
Thực hiện Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông, ngày 26/12/2018, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT về chương trình giáo dục phổ thông từ lớp 1 đến lớp 12 theo lộ trình từ năm học 2020 - 2021 đến 2024 - 2025. Một trong những điểm mới của chương trình giáo dục phổ thông là đưa nội dung giáo dục địa phương với tư cách là môn học chính khóa.
Nội dung giáo dục địa phương là những vấn đề cơ bản về văn hóa, lịch sử, địa lý, kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp… của mỗi tỉnh, thành phố. Song, hiện nay, bộ tài liệu giáo dục địa phương các tỉnh, thành phố hầu như không có phần “văn học địa phương”.
Ông Nguyễn Minh Hùng, Chủ tịch Hội khuyến học, Phó Chủ tịch Hội Nhà văn thành phố Đà Nẵng cho rằng, văn học đất Quảng là một bộ phận của nền văn học dân tộc, bao gồm các tác phẩm văn học (cả truyền khẩu và thành văn), phản ánh đời sống vật chất, tinh thần, văn hóa, con người của vùng đất lịch sử với truyền thống hiếu học, khoa bảng, sáng tạo, đi đầu trong các trào lưu sáng tác.
Tác giả đất Quảng đã từng sống, gắn bó với mảnh đất này đã thể hiện trong nhiều tác phẩm nổi tiếng với đề tài, chủ đề, tư tưởng, phong cách gắn liền với đời sống con người và quê hương đất nước qua nhiều thời kỳ; sử dụng ngôn ngữ, giọng điệu, thể loại văn học đặc sắc của dân tộc và địa phương; tác phẩm của họ tác động mãnh liệt vào đời sống tinh thần của người đất Quảng trong một giai đoạn lịch sử cả trăm năm.
“Việc đưa văn học đất Quảng vào chương trình giáo dục phổ thông không chỉ nhằm bổ sung tri thức về văn hóa - lịch sử địa phương mà còn hướng đến mục tiêu sâu xa hơn là hình thành ở học sinh ý thức về cội nguồn, khả năng tiếp nhận cái đẹp và trách nhiệm gìn giữ những giá trị tinh thần của quê hương. Văn học, với tư cách là ký ức thẩm mỹ của cộng đồng, giúp người học nhận diện bản sắc, trân trọng truyền thống và phát triển năng lực cảm thụ - tư duy - phản biện, những phẩm chất cốt lõi của giáo dục hiện đại”, ông Nguyễn Minh Hùng bày tỏ.
Trong khi đó, TS Hoàng Thị Hường, Trường Ngôn ngữ - Xã hội Nhân văn (Đại học Duy Tân) nhìn nhận, văn học Đà Nẵng với những đóng góp đáng kể của đội ngũ tác giả trong các thể loại thơ, truyện, ký và bút ký đô thị, phản ánh sống động lịch sử, con người và bản sắc của một thành phố biển trẻ trung, năng động. Thế nhưng, trong môi trường đại học hiện nay, việc đưa những giá trị ấy đến với sinh viên còn gặp nhiều giới hạn. Nguyên nhân là do tư liệu phân tán, hình thức tiếp cận ít hấp dẫn và chưa có cơ chế khai thác tác phẩm dưới góc độ công nghiệp văn hóa.
Kiến tạo giá trị mới cho tác phẩm
Đặc điểm nổi bật của văn học Đà Nẵng nằm ở hình ảnh con người đô thị trẻ, đời sống biển - cảng, sự vận động của một đô thị năng động... Những đặc trưng này tạo nên vốn tư liệu tinh thần phong phú, phù hợp để khai thác trong môi trường giáo dục địa phương.
Văn học đất Quảng trong bộ tài liệu giáo dục địa phương thành phố Đà Nẵng đã bước đầu xây dựng được cấu trúc nội dung hợp lý, lựa chọn được những giai đoạn và tác giả tiêu biểu, bảo đảm sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại của tiến trình văn học đất Quảng. Theo đó, vẫn còn những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện, nhất là trong giai đoạn hợp nhất tài liệu Quảng Nam - Đà Nẵng. Việc dạy học văn học đất Quảng phải dựa trên tinh thần khoa học, sự chuẩn mực của tri thức văn chương và mục tiêu bồi dưỡng nhân cách toàn diện của người học.
Theo ông Nguyễn Minh Hùng, việc dạy học văn học đất Quảng giúp thầy và trò bồi đắp tâm hồn, yêu cái đẹp, yêu văn chương, nhận thức được các giá trị văn chương đất Quảng; góp phần hình thành nhân cách toàn diện con người xứ Quảng. Hoạt động tiếp nhận kiến thức, khám phá, luyện tập, vận dụng giúp học sinh rèn luyện tư duy phản biện, khả năng phân tích, đánh giá tác phẩm văn học dựa trên các lý thuyết tiếp cận; từ đó, có cái nhìn sâu sắc, tinh tế và đồng sáng tạo về văn học xứ sở trong cái nôi văn hóa mà mình đang hưởng thụ, trưởng thành. Điều này không chỉ trang bị kỹ năng cần thiết, bồi dưỡng phẩm chất trong học tập mà còn góp phần cho học sinh có năng khiếu, đam mê, có thể trở thành người viết trong tương lai.
Về phía phụ huynh học sinh, chị Nguyễn Ngọc Hà (phường Hải Châu), cho rằng việc đưa văn học đất Quảng vào giảng dạy trong nhà trường vừa tri ân di sản văn hóa của vùng đất, vừa gieo mầm cho những thế hệ biết yêu văn hóa, hiểu lịch sử và có khả năng sáng tạo. Đây chính là nền tảng để văn học xứ sở tiếp tục phát triển trong đời sống tinh thần của cộng đồng hôm nay và mai sau.
Do giới hạn về tư liệu, điều kiện tiếp cận và phương thức giảng dạy, những giá trị văn học Đà Nẵng vẫn chưa được lan tỏa mạnh trong sinh viên. TS Hoàng Thị Hường cho hay, trong chương trình đào tạo ngành Văn học, Việt Nam học, Truyền thông đa phương tiện và Du lịch tại Đại học Duy Tân, nội dung liên quan đến văn học Đà Nẵng được lồng ghép trong các học phần: Văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến 1945, Văn học Việt Nam từ 1945 đến nay; hoặc trong một số seminar học thuật. Các nội dung này chủ yếu được triển khai dưới dạng bài giảng lý thuyết, phân tích văn bản truyền thống, ít có điều kiện mở rộng sang hoạt động trải nghiệm hoặc sản phẩm sáng tạo.
“Trong môi trường số, sinh viên không chỉ là độc giả mà còn là người đồng sáng tạo. Do đó, văn học trong bối cảnh này không chỉ là đối tượng nghiên cứu mà trở thành chất liệu để người học sản xuất các sản phẩm văn hóa mới. Việc kiến tạo giá trị mới cho tác phẩm văn học vì thế phải đặt sinh viên vào vị trí trung tâm: họ phân tích, chuyển đổi, tạo ra sản phẩm số. Điều này mở rộng không gian tiếp nhận văn học Đà Nẵng, đồng thời tạo cơ hội đưa tác phẩm đến gần đời sống đô thị hiện đại”, TS. Hường nhấn mạnh.