Những bí ẩn khoa học hàng thế kỷ được giải mã

Từ khảo cổ học, di truyền học đến phân tích vi mô và hình ảnh từ trên không, các nhà nghiên cứu nhập vai “thám tử thời gian”, đưa ra những cách lý giải mới mẻ, thuyết phục hơn về quá khứ của nhân loại. Điểm chung của các phát hiện này nằm ở khả năng mở rộng hiểu biết về cách người xưa sinh sống, sáng tạo, di chuyển và thích nghi trong những bối cảnh rất khác với ngày nay.

Theo CNN, khảo cổ học là lĩnh vực mang lại nhiều bất ngờ. Tại đảo Phục Sinh nằm ở phía nam Thái Bình Dương với khoảng 900 bức tượng khổng lồ bằng đá cổ xưa “Moai”, phân bổ rải rác, việc phân tích mỏ đá chứa những bức tượng chưa hoàn thiện giúp giới khoa học hiểu rõ hơn cách người Polynesia cổ đại chế tác tượng đá biểu trưng văn hóa của họ.

Thay vì chỉ tập trung vào thành phẩm, các nhà nghiên cứu lần theo “dấu vết lao động”, từ công cụ, kỹ thuật đến tổ chức xã hội ẩn sau quá trình xây dựng.

Ở thành phố La Mã cổ đại Pompeii, một cầu thang bằng đá được phát lộ trong quá trình khai quật trở thành manh mối quan trọng để giới khoa học tái hình dung diện mạo đường chân trời của thành phố trước thảm họa núi lửa năm 79 sau Công nguyên.

Từ chi tiết kiến trúc nhỏ bé này, bức tranh về đời sống đô thị, không gian sinh hoạt và tầm vóc của trung tâm từng thịnh vượng hiện lên rõ nét hơn. Nhờ sự kết hợp giữa công nghệ quan trắc từ xa, ảnh chụp cự ly gần và phương pháp khảo cổ truyền thống, các chuyên gia lần theo dấu vết của những cấu trúc bị thất lạc, bao gồm các tòa tháp.

Sự kết hợp giữa phân tích vi thực vật và hình ảnh chụp từ drone giúp giới khoa học đề xuất giả thuyết mới về khoảng 5.200 hố đất được sắp xếp kéo dài trên sườn núi Monte Sierpe, thuộc dãy Andes ở Peru được cho là công trình giao thương và kiểm kê hàng hóa từ năm 1000 - 1400.

Theo nghiên cứu đăng trên Antiquity, phân tích phấn hoa, ảnh drone và cách sắp xếp hố gợi ý đây là dạng “chợ” cổ, phản ánh hệ thống trao đổi và quản lý hàng hóa tinh vi của cư dân Andes tiền Tây Ban Nha.

Một sự kiện bất ngờ khác tại Áo mang đến lời giải cho bí ẩn kéo dài từ thế kỷ 18. Việc sửa chữa hầm mộ sau sự cố rò rỉ nước tạo điều kiện để các nhà khoa học tiến hành nghiên cứu toàn diện một thi hài được bảo quản gần như nguyên vẹn trong nhiều thế kỷ.

Thông qua chụp cắt lớp CT, phân tích mô và định tuổi bằng carbon phóng xạ, các nhà khoa học đã xác định danh tính của người này. Quan trọng hơn, nhóm nghiên cứu phát hiện một phương pháp bảo quản thi thể chưa từng được ghi nhận trước đây, góp phần mở rộng hiểu biết về tri thức y học và thực hành văn hóa trong châu Âu thời cận đại.

Ở Bắc Âu, chiếc thuyền Hjortspring, hiện trưng bày tại Bảo tàng quốc gia Đan Mạch, từ lâu là ẩn số. Được khai quật từ đầm lầy trên đảo Als vào thập niên 1920, con thuyền hơn 2.000 năm tuổi lại thiếu vắng thông tin về nguồn gốc.

Phân tích mới về vật liệu chế tạo cho thấy nó có thể di chuyển quãng đường dài hơn nhiều so với suy đoán trước đây, cho thấy trình độ hàng hải và tổ chức xã hội cao hơn của cư dân thời kỳ đồ sắt Bắc Âu. Đặc biệt, dấu vân tay người còn sót lại trong lớp nhựa hắc ín có thể là bằng chứng hiếm hoi liên kết trực tiếp với thành viên thủy thủ đoàn.

Bên cạnh các nghiên cứu nổi bật trên, năm 2025 còn ghi nhận việc xác định chính xác ngọn núi lửa phun trào dữ dội đến mức gây ra đợt lạnh toàn cầu năm 1831.

Theo công bố trên tạp chí khoa học Cell, khoai tây có nguồn gốc từ “cuộc giao lưu gene” ngẫu nhiên giữa cà chua hoang dã và loài thực vật không củ Etuberosum cách đây khoảng 9 triệu năm. Dù cả hai đều không mọc củ, sự kết hợp này đã tạo ra khả năng hình thành củ, cơ chế lưu trữ dinh dưỡng giúp cây thích nghi với khí hậu lạnh ở dãy Andes. Sau đó, con người thuần hóa khoai tây, biến nó thành lương thực chủ chốt với hơn 100 loài khoai tây hoang tồn tại đến nay.

Từ những kết quả nổi bật trong năm 2025, có thể khẳng định khoa học đang bước vào giai đoạn chín muồi hơn trong cách tiếp cận quá khứ. Bí ẩn lịch sử được giải mã không phải nhờ một phát hiện đơn lẻ, mà là kết quả của sự hội tụ giữa công nghệ đo đạc chính xác, phương pháp phân tích hiện đại và tư duy liên ngành chặt chẽ.

THƯ LÊ