Hành trình hòa giải từ những vết thương

Cả 3 nhánh này đã hợp lưu thành dòng chảy chiến tranh đau thương, khốc liệt nhưng không thiếu vắng niềm tin, hy vọng và sự hòa giải. Cuốn sách được kể giữa hai mốc thời gian, trải từ thập niên 1970 khi cuộc chiến đang hồi căng thẳng, đến những năm 2010 khi mọi thứ đã thay đổi với bóng ma đau đớn ít nhiều tản mát. Có thể nói bằng cách nắm bắt đầu - cuối của trục thời gian, Nguyễn Phan Quế Mai đã viết về khởi đầu và những dư âm mà cơn lốc lịch sử vẫn đang để lại.

1. Về nội dung, không quá khó thấy điểm đặc sắc nhất của cuốn sách này nằm ở việc khai thác các nhân vật và câu chuyện dưới góc nhìn không điển hình. Đơn cử với các cô gái phục vụ quán bar như Trang, Quỳnh không phải chưa từng có tác phẩm nhắc đến, nhưng trong Đời gió bụi, tác giả mang đến cái nhìn có nhiều đồng cảm.

Từ tình cảnh gần như bất khả kháng khiến họ đi vào con đường này, sự giằng dai buổi đầu giữa những giá trị truyền thống ăn sâu bén rễ và hành trình mới; đến việc khát khao tình yêu chân thành mà trong đời này ai cũng hướng đến…

Đi sâu vào từng cá nhân, tác giả cũng cho ta thấy ở họ có những diễn biến tâm lý phức tạp. Trong buổi tao loạn, họ là mỏ neo nương tựa của nhau. Bằng sự tương tác giữa hai chị em, Nguyễn Phan Quế Mai không chỉ cho ta thấy sự tác động lên phụ nữ nói chung, mà còn là những con người cá nhân riêng biệt, khi ly gián họ bằng những bàn tay vô hình. Nhưng sau cuối, bằng sự nhạy cảm đặc biệt, tác giả đã khoác lên họ sức sống mạnh mẽ: tuy có vùi dập nhưng họ cũng đã từng sống, từng yêu và cố vượt qua.

Ngoài Trang và Quỳnh thì Phong cũng là nhân vật đặc biệt. Là con lai, anh trải qua nhiều cung bậc trong cuộc đời mình mà có thể nói chỉ toàn bi kịch. Từ thuở lọt lòng đã bị mẹ bỏ lại ở cô nhi viện, lớn lên được xơ Nhã nhận nuôi nhưng bà cũng rất nhanh chóng về với Chúa.

Những tưởng ai cũng thánh thiện như người phụ nữ với chuỗi hạt ấy, anh nhanh chóng nhận ra cuộc đời phức tạp hơn bản thân nghĩ. Đó là những con người lọc lừa, lợi dụng chính sách dành cho con lai để hủy hoại anh, khiến cho giấc mơ gặp lại cha mẹ cứ thế xa vời. Trong làng văn học, nếu con lai Pháp - Việt có nhiều tác phẩm nổi tiếng viết về, thậm chí nổi tiếng như Cô gái lai da trắng của Kim Lefèvre, thì Đời gió bụi có thể nói là tác phẩm văn học đầu tiên khai thác điều này với con lai Mỹ - Việt.

2. Nhưng việc kiến tạo các nhân vật thú vị cũng không thể thành công nếu như thiếu đi cảm giác chân thật.

Nguyễn Phan Quế Mai cho biết bởi khoảng cách thời gian và các câu chuyện có phần riêng tư mà quá trình viết cuốn sách này rất khó khăn, do đó trong suốt 7 năm “thai nghén”, chị đã đọc hàng trăm tác phẩm lịch sử, hồi ký, văn chương cũng như tìm gặp rất nhiều cá nhân, trong đó có những cựu binh mắc tổn thương tâm lý và những người con lai vẫn đang tìm về gốc rễ suốt thời gian qua.

Có thể nói bằng sự dũng cảm của người viết trước đề tài khó, sự dấn thân không mệt mỏi và trách nhiệm của một nhà văn là hướng đến điều tươi đẹp, Đời gió bụi đã được tạo thành.

Ngoài ra, thông điệp bao trùm mà nó mang đến cũng đầy ý nghĩa. Như đã nói, dù viết về chiến tranh nhưng cho đến cuối, cuốn sách vẫn hướng đến những thông điệp hòa giải. Ở quãng đầu đời, những nhân vật ấy quay cuồng với nỗi đau mà mình mang vác… Nhưng khi thời gian qua đi, vết thương lành dần, họ dần thấu hiểu được nhau, dần buông bỏ được những bóng ma ám ảnh, và họ lại sống.

Nguyễn Phan Quế Mai cho ta thấy sống không chỉ bắt đầu từ hơi thở đầu tiên, mà từ khoảnh khắc ta biết thứ tha và biết chấp nhận, biết điều không thể đổi khác và biết bất khả ngược chiều số phận.

Do đó cuốn sách này mang đến thông điệp hòa giải nhưng không bề nổi mà sâu sắc hơn, khi các nhân vật nhận thấy ở nhau cùng một nỗi đau, từ đó cảm thông, trở thành nền móng dựng xây khởi đầu mới. Đó hẳn cũng là lý do giúp Đời gió bụi được đề cử giải Dayton Literary Peace Prize danh giá dành cho các tác phẩm văn học hướng đến hòa bình vào năm 2024.

Có thể nói trong một thời đại mà bạo lực, giết chóc vẫn đang diễn ra ở khắp nơi, Đời gió bụi lướt qua như cơn gió mát, khiến ta phải nhìn lại mình, từ đó hướng đến điều lớn lao hơn như chị bộc bạch: “Tôi viết cuốn sách này như một lời cầu nguyện cho thế giới giàu lòng trắc ẩn hơn, nhiều tha thứ và hòa giải hơn. Mong một ngày, hòa bình sẽ ngự trị. Mong sao hành tinh chúng ta không bao giờ thấy một cuộc xung đột vũ trang nào nữa”.

NGÔ THUẬN PHÁT