Trước sông quê
Với người Quảng Nam (cũ), dường như hồn-sông-quê là dòng Thu Bồn. Nhưng ở từng nơi trong tỉnh, cái hồn chung ấy đương nhiên gắn với những gì riêng biệt.
Ấy là để nói về đoạn sông chảy qua làng Giao Thủy, quê tôi. Sông như cuộc đời, nên sông cũng đi qua bao nỗi phế hưng. Chuyện từ thuở Nam tiến 500 năm trước thì không biết nhưng riêng trong mắt mình, dòng sông quê tôi cũng đã đi qua hai cuộc chiến tranh.
Má tôi kể, thời chống Pháp, dân làng tản cư lên Trung Phước, thuộc huyện Quế Sơn. Trong quang gánh của má, một đầu thì đựng những vật dụng quơ vội quơ vàng, một đầu là… tôi, bé tí như con chuột oặt. Xuồng đầy ắp người, ai cũng sợ bị lật, chìm thì chỉ có chết.
Phía sau, là thôn làng đỏ rực lửa cháy, theo chủ trương tiêu thổ kháng chiến. Phía trước, là mịt mù điêu linh bao nỗi cực nhọc thiếu thốn. Ngày ấy, gia đình tôi không nghèo. Nhưng sau ba lần tản cư là ba lần đốt nhà, làm sao và lấy gì mà gây dựng lại?
Rồi gia đình dời ra sống ở Hội An, cái thị xã buồn thiu bị lấp dưới thời gian quên lãng. Và tôi đã lớn lên bên dòng sông chảy qua phố Hoài, ngày ấy…
Kỷ niệm đầu tiên không thể nào quên cùng con sông này là lần suýt chết đuối, nếu không có người bà con cô cậu ruột là anh Phan Phụng Toản kịp vớt lên...
Và những đêm chạy chơi trò “bắn bành” với lũ nhỏ hàng xóm.
Và những buổi chiều của tuổi mới lớn, thường ngồi bên bờ sông nhìn những đám mây sáng chói in bóng xuống dòng nước ngày hè ngắt xanh. Những dãy phố phong rêu mơ mơ trôi đi trong ánh sáng ấy. Và cậu thiếu niên vừa chớm đến tuổi mộng mơ ngỡ như vừa cảm nghiệm ra một điều gì lớn lao mà gần gụi.
Nhiều năm sau này, cái ánh sáng ấy đôi lúc vẫn hiện ra, dẫn tôi đi qua những cung đoạn gấp khúc của đời người trong một đất nước phải gánh chịu quá nhiều biến động…
Sông ở miền Trung mùa bão lũ thường để lại bao nỗi đau lòng. Những ngày còn bé ấy, mỗi khi lũ lụt kéo về, tôi thường nhìn thấy đôi túp lều tranh bị cuốn theo dòng nước, trên nóc là những con người tuyệt vọng nhìn về phía bờ xa không sao tấp vào được, trong khi dòng nước hung bạo vẫn phăng phăng về phía biển…
Những ngày còn bé ấy, khi lụt dâng tràn vào ba con phố cũ, cũng là lúc vui đùa nghịch nước dù bị mẹ mắng. Thích nhất là được ăn cháo cá trôi, những con cá lớn trôi theo nước lũ mà cha mua từ những người đánh cá chuyên nghiệp… Biết bao nhiêu những ngày thơ dại mà thơ mộng ấy…
Rồi lớn lên. Rồi đi xa… Rồi đã qua biết bao nhiêu dòng sông khác. Mà con sông quê đôi khi vẫn hiện ra như điểm sáng dịu dàng không tắt, mặc cho bao nhiêu gió cát bên lòng…
Rồi, sau mấy chục năm trở về, ra bến sông của làng quê. Bãi cát rộng ngày nào đã thu hẹp lại, biền dâu xưa cũng không thấy nữa.
Cha ngày trước từng nói, cứ 50 năm, đoạn sông chảy qua làng lại bên lở, bên bồi. Giờ đây, làng tôi đang lở. Những người dân ở lại không còn đất canh tác, phải đi thuê đất ở nơi khác. Còn phần lớn là lớp trẻ thì kéo nhau vào miền Nam kiếm sống.
Ở đầu nguồn sông Thu, một thời những người tham lam khai thác vàng đã làm hoen ố cả dòng sông.
Tất cả để lại nỗi ngậm ngùi của thời gian. Tất cả chỉ còn trong trí tưởng.
Mỗi khi về quê, thường ra đứng nhìn sông…
Ở đoạn gần đến biển. Sông cứ trôi đi. Như đời người. Như tôi. Không buồn không vui. Như đời sông. Sông ơi… (Trước sông quê).