Điểm tựa an cư vùng cao
ĐNO - Những năm qua, thực hiện chủ trương sắp xếp, ổn định dân cư miền núi, hàng nghìn hộ dân vùng cao được di dời đến nơi ở an toàn, từng bước ổn định cuộc sống. Không chỉ là giải pháp trước mắt, chính sách an cư đang trở thành nền tảng quan trọng cho phát triển bền vững ở các xã miền núi, biên giới phía tây thành phố Đà Nẵng.
Chính sách hợp lòng dân
Giữa tháng 9/2024, sau đợt sạt lở núi ở làng Tak Chay (xã Trà Tập), 33 hộ dân được vận động di dời về làng Tak Cui, cách đó khoảng 1km. Dù không muốn, nhưng họ phải rời đi để đảm bảo an toàn. Hành trang gói ghém chỉ là ít lúa dự trữ và tôn, gỗ từ căn nhà được hạ giải.
Bao nỗi toan lo phần nào lắng xuống, khi chính quyền địa phương hỗ trợ làm nhà mới theo Nghị quyết số 23/2021/NQ-HĐND ngày 22/7/2021 của HĐND tỉnh Quảng Nam (cũ) quy định cơ chế, chính sách hỗ trợ sắp xếp, ổn định dân cư miền núi Quảng Nam, giai đoạn 2021 - 2025 (gọi tắt là Nghị quyết 23).
Miền đất mới xa nơi sản xuất của nhiều hộ, lại xen ghép, không thoải mái như nơi ở cũ, nhưng ấm tình xóm giềng. Người dân sẵn sàng nhường đất để chính quyền địa phương bố trí cho người mới đến.
Cũng lâm vào cảnh hoạn nạn, hộ bà Hồ Thị Di và ông Hồ Văn Thái, người làng Tak Chay nhưng có rẫy ở làng Tak Cui, đã nhường đất để chính quyền địa phương dựng nhà cho 7 hộ.
“Rẫy này gia đình trồng quế, chưa đến ngày khai thác, nhưng nhường lại để bà con có chỗ ở an toàn. Đổi lại, bà con cũng giúp gia đình rất nhiều trong những ngày di dời tài sản, vận chuyển vật liệu để giảm thiểu chi phí nhân công. Căn nhà được dựng lên từ sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và tinh thần đoàn kết của người dân trong làng”, bà Hồ Thị Di chia sẻ.
Ở vùng cao, sắp xếp dân cư không chỉ là những mái ấm mới được dựng lên ở nơi an toàn hơn, mà còn mở ra cuộc sống hoàn toàn mới. Ở đó, hạ tầng được đầu tư đồng bộ, có đường đến tận làng, điện lưới và nước sạch dẫn đến từng nhà. Cuộc sống dần sang trang, những dự định khấp khởi trước mắt.
Hơn 2 năm an cư trên vùng đất mới từ nguồn hỗ trợ của Nghị quyết 23, anh Trần Văn Thảo, người dân làng Tak Tố (xã Nam Trà My) đã dần quen nhịp sống mới. Đèn điện sáng trưng giúp con cái thuận tiện học bài; gia đình thêm động lực để làm lụng, có điều kiện mua sắm vật dụng điện tử sử dụng.
Tại xã Trà Vân, ông Võ Hồng Siêu, Trưởng phòng Kinh tế xã cho rằng, việc di dời, sắp xếp dân cư đóng vai trò quan trọng trong ổn định đời sống người dân, đặc biệt những nơi có nguy cơ sạt lở do thiên tai. Từ Nghị quyết số 12/2017 của HĐND tỉnh Quảng Nam (cũ) đến Nghị quyết 23 đã tạo bước chuyển mình cho miền núi.
Tính riêng giai đoạn 2021 - 2025, xã Trà Vân sắp xếp, ổn định cho 147 hộ trong vùng có nguy cơ sạt lở đến nơi an toàn, với tổng nguồn vốn đã thực hiện hơn 14,3 tỷ đồng.
Trong quá trình triển khai, địa phương ưu tiên sắp xếp các khu dân cư có nguy cơ sạt lở; quy hoạch lại và di dời các điểm dân cư chật chội, thiếu đất ở, đất sản xuất; các điểm dân cư tại khu vực núi cao, đặc biệt khó khăn, không thể đầu tư cơ sở hạ tầng giao thông, điện, trường học và nước sinh hoạt.
Cán bộ xã gần gũi, lắng nghe ý kiến của các hộ dân thuộc diện sắp xếp, đảm bảo giữ nét văn hóa truyền thống của từng cộng đồng dân tộc trong việc dựng nhà. Đồng thời, hạn chế thấp nhất việc áp dụng cơ giới hóa vào san ủi mặt bằng tập trung, tác động đến tự nhiên.
Chúng tôi xác định người dân là trung tâm, chủ thể thực hiện; xã, thôn là chủ công; Nhà nước chỉ hỗ trợ phần việc người dân không làm được. Thực hiện trên tinh thần tự nguyện di dời dân cư theo hình thức xen ghép phù hợp. Có như vậy, người dân mới tôn trọng, có ý thức gìn giữ căn nhà từ chính công sức bản thân làm ra.
Ông Võ Hồng Siêu, Trưởng phòng Kinh tế xã Trà Vân
Miền phên dậu chuyển mình
Nhìn về các xã biên giới phía tây thành phố, mưa bão đi qua, lại có thêm những hộ phải rục rịch di dời đến nơi ở mới. Trong tình cảnh chấp chới, họ có điểm tựa chính sách để sớm an cư, lạc nghiệp.
Tại xã Tây Giang, giai đoạn 2021 - 2025, chính quyền địa phương tổ chức sắp xếp cho 190 hộ, với kinh phí gần 4,7 tỷ đồng từ Nghị quyết 23.
Ông Arất Blúi, Chủ tịch UBND xã Tây Giang chia sẻ, do yếu tố địa hình, đặc thù của địa phương miền núi cao, nên năm sau triển khai khó khăn hơn năm trước. Song, kế thừa kết quả và kinh nghiệm trong công tác sắp xếp, ổn định dân cư gắn với xây dựng nông thôn mới giai đoạn trước, xã triển khai hiệu quả Nghị quyết 23 và lồng ghép các chương trình, dự án khác.
Nhờ đó, trong 5 năm qua, địa phương đầu tư hơn 11 mặt bằng bố trí dân cư tập trung và xen ghép tại các thôn như Ta’ri, Z’rượt, Z’lao, Acấp, Nal…
Tại xã Đắc Pring - cách trung tâm thành phố Đà Nẵng khoảng 130km, 8 thôn và 1 cụm dân cư đều nằm trong vùng đặc biệt khó khăn, bị chia cắt bởi những dãy núi cao. Việc sắp xếp phải gắn với ổn định dân cư lâu dài.
Ông Zơrâm Lượn, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Đắc Pring cho biết, thực hiện Nghị quyết 23, giai đoạn 2021 - 2025, địa phương tổ chức di dời, sắp xếp ổn định 72 hộ dân, trong đó 19 hộ thực hiện năm 2025, với tổng nguồn vốn hơn 6,8 tỷ đồng.
Ở vùng núi, một cuộc di dời thành công thường phải đi kèm rất nhiều phần việc không tên nhưng thiết yếu, chẳng hạn vị trí dựng nhà phải chắc chắn, xe cộ có thể ra vào, điện nước phải có lối đấu nối, và quan trọng là người dân phải thấy mình có thể sống được ở nơi mới. Đáng mừng, sau sắp xếp, đời sống vật chất, văn hóa, tinh thần của nhân dân trên địa bàn được nâng lên. Minh chứng là tỷ lệ hộ nghèo hằng năm giảm bình quân 5 - 7%; quốc phòng - an ninh luôn được đảm bảo.
Ông Zơrâm Lượn, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Đắc Pring
Sắp xếp dân cư đang tác động mạnh mẽ đến sự phát triển các xã biên giới. Song, mặt bằng an toàn vẫn là bài toán nan giải. Thiên tai ngày một khắc nghiệt hơn, địa hình, địa chất tại một vài điểm dân cư bắt đầu xuất hiện các vết nứt, hiện tượng sụt lún, sạt lở đất. Việc tìm kiếm mặt bằng tái định cư, quỹ đất xen ghép an toàn hơn nơi ở cũ, đảm bảo ổn định lâu dài không phải chuyện dễ dàng.
[VIDEO] - Ông Trần Nam Hưng, Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng phát biểu về việc sắp xếp, ổn định dân cư trong chuyến kiểm tra sạt lở tại xã Hùng Sơn vào tháng 11/2025:
Ông Pơloong A Đốc, Chủ tịch UBND xã La Êê chia sẻ, sau đợt mưa lũ cuối năm 2025, địa phương có 50 hộ có nhà ở bị thiệt hại; trong đó 1 nhà thiệt hại trên 70% không thể khôi phục, 13 nhà thiệt hại rất nặng từ 50 - 70% và 36 nhà thiệt hại nặng từ 30 - 50%.
Hiện nay, các hộ bị thiệt hại từ 30 - 50% được người thân hỗ trợ sửa chữa, gia cố tạm để ở tại chỗ. Còn hộ bị thiệt hại hoàn toàn phải ở xen ghép với người thân trong thời gian chờ bố trí kinh phí làm mặt bằng và xây dựng nhà mới.
Đáng chú ý, tại thôn Côn Zốt (xã La Êê) xuất hiện vết nứt có chiều dài khoảng 110m, khe hở hơn 5cm, sụt lún mặt bằng khoảng 5cm sau đợt mưa lớn kéo dài, cho thấy sự mất ổn định nghiêm trọng của sườn dốc. Nguy cơ sạt lở đất có thể xảy ra kể cả trong điều kiện thời tiết không có mưa, uy hiếp sự an toàn của 55 hộ.
Địa phương đã kiến nghị thành phố sớm có phương án bố trí tái định cư tập trung, với quy mô 3,5ha, kinh phí dự kiến hơn 27 tỷ đồng để ổn định cuộc sống lâu dài cho các hộ.
[VIDEO] - Ông Pơloong A Đốc, Chủ tịch UBND xã La Êê kiến nghị thành phố tiếp tục có chính sách an cư tại miền núi:
Tạo cơ chế sát với thực tiễn
Giai đoạn 2021 - 2025, thực hiện việc quy hoạch, sắp xếp, bố trí, ổn định dân cư vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi theo Quyết định số 1719 của Thủ tướng Chính phủ, Sở Dân tộc và Tôn giáo phối hợp các địa phương đề xuất nhu cầu gồm 5.463 hộ, với nguồn kinh phí hơn 490,2 tỷ đồng. Tuy nhiên, nguồn vốn đầu tư ngân sách nhà nước giai đoạn này còn hạn chế nên chỉ bố trí hơn 108,1 tỷ đồng.
Sau hơn 4 năm triển khai, đã sắp xếp cho 806 hộ ở các xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đây là tiền đề nâng cao chất lượng cuộc sống, đảm bảo an toàn tính mạng, tài sản của người dân, đặc biệt là các hộ vùng có nguy cơ thiên tai.
Đồng thời, hỗ trợ đầu tư kết cấu hạ tầng gắn với sắp xếp dân cư, tạo điều kiện cải thiện đời sống và tổ chức lại không gian cư trú hợp lý; tạo nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Dù vậy, trong thực tế triển khai, nhu cầu vốn lớn nhưng nguồn lực đầu tư, hỗ trợ chỉ đáp ứng được khoảng 30%. Cạnh đó, địa hình miền núi rất phức tạp, chi phí đầu tư các hạng mục hạ tầng kỹ thuật cao, trong khi định mức hỗ trợ của Trung ương còn thấp, nguồn lực tài chính của địa phương miền núi lại hạn chế.
Ông Đặng Tấn Phương, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo cho rằng, trong bối cảnh thiên tai, biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, chính quyền cấp xã cần rà soát quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, ưu tiên quy hoạch quỹ đất để bố trí đất ở, đất sản xuất cho nhân dân xây dựng các khu dân cư tập trung, có tính ổn định lâu dài.
Phát huy tri thức bản địa, tích hợp kiến thức, kinh nghiệm thích ứng với thiên tai của cộng đồng địa phương vào quy hoạch khu dân cư và sản xuất. Đồng thời, ứng dụng công nghệ với các hệ thống cảnh báo sớm, hiệu quả để chống chịu với các hiện tượng thời tiết cực đoan, biến đổi khí hậu, nâng cao khả năng chống chịu của công trình.
[VIDEO] - Ông Nguyễn Hồng Lai, Bí thư Đảng ủy xã Trà Tân chia sẻ hiệu quả chính sách từ Nghị quyết 23:
Giai đoạn 2021 - 2025, thực hiện Nghị quyết 23, trên địa bàn thành phố sắp xếp, di dời chỗ ở cho 3.370 hộ, với kinh phí phân bổ gần 343,4 tỷ đồng. Trong đó, sắp xếp dân cư vùng thiên tai 3.048 hộ, rừng đặc dụng 7 hộ, vùng đặc biệt khó khăn 315 hộ, di dời chỉnh trang tại chỗ 117 hộ.
Ông Trương Xuân Tý, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết, từ tổng kết thực tiễn giai đoạn 2021 - 2025, đơn vị chủ động phối hợp các địa phương, Sở Dân tộc và Tôn giáo và các sở, ngành liên quan như Sở Xây dựng, Sở Tài chính để rà soát nhu cầu sắp xếp dân cư, làm cơ sở xây dựng đề án tổng thể cho giai đoạn 2026 - 2030.
Cách làm này nhằm tránh tình trạng mỗi nơi một cách, nơi cần thì thiếu, nơi làm rồi lại phải điều chỉnh. Bởi bài toán an cư miền núi luôn gắn chặt với quy hoạch hạ tầng, khả năng tiếp cận dịch vụ xã hội, thích ứng với biến đổi khí hậu, phù hợp với phong tục tập quán của người dân từng địa phương.
“Nghị quyết 23 trong 5 năm qua góp phần đặt những viên gạch đầu tiên cho hành trình ổn định dân cư ở miền núi. Hướng đến mục tiêu ổn định dân cư bền vững và lâu dài hơn cho đồng bào miền núi trong giai đoạn 2026 - 2030, thành phố đặt mục tiêu sắp xếp, ổn định dân cư cho 5.367 hộ; trong đó bố trí tập trung 3.287 hộ, bố trí xen ghép 1.724 hộ và ổn định tại chỗ 356 hộ.
Tổng kinh phí thực hiện dự kiến hơn 973,6 tỷ đồng; trong đó ngân sách trung ương hơn 865,7 tỷ đồng, ngân sách địa phương gần 102,5 tỷ đồng, vốn lồng ghép và nguồn hợp pháp khác gần 5,4 tỷ đồng”, ông Tý cho biết.
[VIDEO] - Ông Trương Xuân Tý, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường chia sẻ kế hoạch triển khai sắp xếp, ổn định dân cư thời gian đến: