Tại sao chúng ta mê mẩn các danh sách xếp hạng?

Mỗi năm, khi tháng 12 chạy về những ngày cuối cùng, hàng triệu người lại háo hức chờ đợi xem bảng tổng kết Spotify Wrapped để biết họ đã nghe gì nhiều nhất trong năm. Cùng lúc đó, New York Times công bố danh sách sách hay nhất, phim xuất sắc nhất, album đáng nghe nhất với những cái tên như Geese, Effie, Bad Bunny, Morgan Wallen và Rosalía. Những danh sách này tràn ngập mạng xã hội, gây tranh cãi sôi nổi và thu hút hàng triệu lượt tương tác. Vậy đằng sau sức hút mãnh liệt ấy là gì?

Gương phản chiếu bản thân

Có người đã bất ngờ khi nhìn lại bản tường trình khách quan về cách họ dành thời gian trong một năm vừa qua. Nhiều người ngạc nhiên khi phát hiện họ đã nghe nhóm nhạc Big Thief quá nhiều. Nhưng chính sự “sốc” này lại mang đến giá trị khám phá riêng thú vị của nó.

Theo tạp chí Psychology Today (Tâm lý học Ngày nay), “Con người vốn dĩ là những sinh vật tò mò, và bảng xếp hạng phục vụ sự tò mò ấy”. Khi thấy một danh sách, chúng ta tò mò muốn biết ai hoặc cái gì lọt vào top. “Sự tò mò này thúc đẩy chúng ta nhấp vào danh sách... dẫn chúng ta khám phá thông tin mới, ý tưởng và sản phẩm mà chúng ta có thể chưa từng cân nhắc”.

Ông Wesley Morris, nhà phê bình văn hóa của báo New York Times kiêm người dẫn podcast Cannonball, giải thích rằng danh sách là “một cách để hiểu về một năm qua, một câu chuyện có thể đối thoại, một câu chuyện giống như cuốn kỷ yếu, một bản ghi lại những gì đã xảy ra”.

Các nghiên cứu tâm lý học củng cố quan điểm này. Theo bài viết trên Psychology Today tháng 10/2024, một trong những lý do chính khiến con người bị thu hút bởi xếp hạng là cảm giác về cấu trúc và trật tự mà chúng mang lại. Trong một thế giới hỗn loạn thì việc đưa ra quyết định thường khiến con người cảm thấy quá tải, các danh sách giúp đơn giản hóa quy trình, tiết kiệm thời gian và giảm căng thẳng.

Theo đó, xếp hạng cũng đóng vai trò như một hình thức xác nhận và bằng chứng xã hội. Khi một thứ được xếp hạng cao, nó tự động có được mức độ tin cậy. Hơn nữa, xếp hạng còn thỏa mãn mong muốn được xác nhận. Khi thứ chúng ta yêu thích được xếp hạng cao, điều đó mang lại cảm giác thỏa mãn và khẳng định rằng thị hiếu của chúng ta được người khác công nhận. Ngược lại, khi thứ chúng ta không thích bị xếp hạng thấp, điều đó củng cố niềm tin và sở thích của bản thân.

Ngoài ra, xếp hạng cũng kích thích tinh thần cạnh tranh tự nhiên của con người. Điều này không chỉ thu hút chúng ta mà còn “thúc đẩy các cuộc thảo luận, tranh luận và thậm chí là đối đầu”, theo Psychology Today.

Thuật toán hay chuyên gia?

Không phải mọi danh sách đều được tạo ra như nhau. Có sự khác biệt cơ bản giữa danh sách do thuật toán tạo ra như Spotify Wrapped, Apple Music và YouTube, với những danh sách được lập bởi các chuyên gia như của báo New York Times hay các tổ chức học thuật.

Ông Wesley Morris so sánh danh sách cá nhân hóa của thuật toán như việc “đi khám bác sĩ để làm xét nghiệm, và đây là kết quả: Bạn ăn nhiều đậu phộng lắm đấy, bạn ơi. Thử điều hòa thì sao?’”. Tờ New York Times cho rằng thuật toán chỉ giới thiệu những nghệ sĩ chúng ta đã từng nghe hoặc những nghệ sĩ có phong cách tương tự.

Ngược lại, danh sách do các nhà phê bình chuyên nghiệp - những người dành cả năm thưởng thức và thẩm định nghệ thuật để kiếm sống - lại mở ra những thế giới mới. Họ giới thiệu cho chúng ta âm nhạc mới, sách mới, nghệ thuật mới. Như ông Wesley Morris nhấn mạnh trên New York Times: “Thuật toán không thể tạo ra kinh điển. Thuật toán không biết nó đang giới thiệu cái gì”.

Sức mạnh thực sự của các danh sách do chuyên gia tạo ra nằm ở khả năng kể chuyện. Chúng phản ánh văn hóa, phản ánh chính chúng ta. Ông Morris nói rõ hơn: “Bạn muốn một sự hỗn loạn, bởi vì sự hỗn loạn chính là sự thật. Các tổng hợp về những thành tựu nghệ thuật tích lũy trong năm là gì? Ngay cả khi bạn chưa tự mình trải nghiệm chúng, chúng vẫn nói lên điều gì đó về... chúng ta”.

Trong lĩnh vực học thuật, tầm quan trọng của danh sách xếp hạng còn rõ ràng hơn. Theo nghiên cứu được công bố trên tạp chí Emerald.com hồi tháng 1-2024, 33% các tổ chức và 37% các học giả cá nhân sử dụng danh sách xếp hạng tạp chí khoa học. Các bảng xếp hạng như ABDC của Úc và AJG của Vương quốc Anh đã trở thành công cụ quan trọng để các nhà nghiên cứu định hướng công việc, thúc đẩy sự nghiệp và tối đa hóa tầm ảnh hưởng của nghiên cứu.

DIỆP TRẦN