Làng quê - những mảnh vụn ký ức đã đúc thành nguyên khối

Cũng có khi, bị đứt gãy, vụn vỡ, cứ âm ấm tro than, có lúc khơi cháy bùng lên réo gọi trong gan ruột, nung nấu mang theo trên các nẻo đường đời, trôi đi dưới con mắt chăm chú một cách nghiêm khắc của thời gian, đọng lại thành ký ức vụn rời, bởi phải sống tha hương.

Ký ức chiến tranh

Tôi rời quê hương từ mùa xuân 1968, cách đây đã 58 năm. Ký ức còn sống mãi trong tôi, là sự dữ dội và khốc liệt của chiến tranh: cánh đồng Điện Minh mùa xuân năm ấy làm gì có mai vàng rực rỡ, mà là rực lửa của đạn bom, trên đường quốc lộ, xe tăng của lính Nam Hàn khạc đạn vào những người dân xuống đường, dưới sông đại liên từ ca nô nhả đạn lên như gieo sạ trái mùa, trên đầu máy bay trực thăng UTT bắn rốc kết như trùm kín bầu trời, chúng tôi chạy sấp ngửa trên cánh đồng trống hoang và mịt mù khói súng…

Nếu ký ức là sự sống của con người, là một bộ phận làm nên cuộc sống của mỗi đời người, thì đó không phải là, và tuyệt đối không nên là, ký ức về chiến tranh! Chiến tranh là cái chết, cái đối lập với sự sống của con người. Cho dù ký ức có làm nên sự sống của con người, có kéo dài đời sống con người so với thời gian vật chất, bồi đắp nên tình cảm, tư tưởng, hoàn thiện nhân cách của mỗi người, thì đó cũng không phải là ký ức chiến tranh. Không thể Hãy sống mà nhớ lấy (Valentin Raxputin) phải cố quên đi ký ức chiến tranh.

Gò Nổi quê tôi như một con thuyền trôi lênh đênh trên sông Thu Bồn, neo đậu vào phố thị Vĩnh Điện bằng một chiếc cầu thuở ấy còn mỏng manh đen trũi. Đó là chiếc cầu dã chiến do Pháp xây dựng nhưng vật liệu được Mỹ tài trợ chở từ Virginia sang, cùng phong cách với cầu Mường Thanh hoặc cầu Bến Hải được xây dựng trước đó ít lâu. Ký ức tuổi thơ dữ dội của tôi trôi qua trong khói lửa của chiến tranh cũng gắn liền với dòng sông ấy.

Qua mấy năm xa cách, sau ngày thống nhất đất nước, tôi về thăm mẹ, mới gặp lại dòng sông.

Chiếc cầu dã chiến kia đã bị đánh sập, tôi phải xuống xe ở Vĩnh Điện và đi đò dọc từ Bến Đá lên bến đò Lam rồi đi bộ về nhà. Chiếc đò nhỏ trôi đi trong lặng lẽ. Chỉ nghe tiếng mái chèo vỗ nhẹ mạn đò như âm thanh từ xa xưa vọng lại.

Tôi mang tâm trạng nôn nao muốn gặp mẹ, người mà cả một đời vì chồng vì con, vì cách mạng, bám trụ đào hầm nuôi giấu cán bộ, mặc cho những khủng bố, tù đày, tra tấn dã man. Hơn nữa, tin ba tôi bị địch phục kích bắn chết từ cuối năm 1968, nhưng trong lòng tôi, cho đến thời điểm ấy, vẫn không tin, không chấp nhận đó là sự thật, vẫn cứ hy vọng mong manh có một sự nhầm lẫn nào đó về thông tin trong chiến tranh…

Đêm ở phố thị quê nhà

Nhân ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11/2017, chính quyền thị xã có tổ chức lễ tôn vinh các thầy cô giáo và “giải thưởng Phạm Phú Thứ - Điện Bàn” dành cho học sinh có thành tích cao trong học tập. Tôi được mời về dự với tư cách là một trong những “hậu duệ” của gia tộc Phạm Phú. Nhờ dịp này, tôi có thêm một đêm được ngủ ở phố thị quê nhà.

Đêm đầu tiên tôi ở lại thị trấn Vĩnh Điện là đêm không sao ngủ được, dưới những trận đòn roi, khi tôi bị bắt vào mùa xuân trên cánh đồng Điện Minh năm ấy.

Đêm thứ hai tôi ở lại nơi này cũng vào một mùa xuân, năm 2001, mẹ tôi bị tai biến phải chở vào bệnh viện huyện Điện Bàn, rồi chuyển viện ra Đà Nẵng, với bao lo toan vất vả kéo dài hằng năm trời, nhưng cuối cùng người cũng bỏ anh em tôi mà ra đi.

Đêm trở lại Vĩnh Điện để tham gia trao giải thưởng cũng là đêm mất ngủ, một mình tôi lang thang trên các nẻo đường phố thị, ngước nhìn những đổi thay từ khi lên thị xã. Từ đường phố, nhà cửa, cầu cống, sân bãi… cái gì dường như cũng trở nên to lớn, rộng rinh, còn tôi thì bé lại, già nua, khiến cho đến đâu phố cũng phải cúi nhìn tôi, còn tôi thì ngước nhìn lên phố.

Bao nhiêu ký ức xưa cũ tràn về, bao nhiêu con người, các anh như anh Mùi, anh Xứng, anh Nghi… những người đồng đội đã ngã xuống, đã ra đi nhưng không hề khuất bóng, các anh về đứng chật tâm hồn tôi và luôn hiện hữu trong tâm tưởng bao người, trong cuộc sống hôm nay.

Thế mà lòng dặn lòng rằng, hãy để tâm hồn thanh thản, đừng trĩu nặng ký ức chiến tranh. Nhưng biết làm sao được. Ai đó đã nói rằng, người nào nghĩ nhiều đến quá khứ, người đó không có tương lai. Nhưng với tôi, như con lạc đà luôn mang nặng vác đầy quá vãng, tâm thức tôi luôn thường trực ý nghĩ rằng, người nào sống mà không biết gì đến quá khứ, đó không phải là con người toàn vẹn với ý nghĩa của từ này, mà chỉ là một kẻ vô ơn đáng trách.

Tôi trải lòng tôi lên từng trang giấy. Vẫn không cảm thấy đủ đầy. Tôi vo tròn ký ức đời tôi và ném xuống dòng sông sâu, chờ mùa xuân tới. Sông sẽ đắp bồi những bãi ngọt phù sa, tốt tươi cho ruộng đồng cây trái. Nhìn phố xá rực rỡ dưới nắng mai, trong tiếng reo cười của đàn em nhỏ đang cắp sách đến trường, hòa trong tiếng rộn rã của các loại động cơ lướt trên đường phố, lửa trong lòng tôi cũng bỗng reo cười. Tôi tin vào tương lai tươi sáng của làng quê mình...

PHẠM PHÚ PHONG