Nhân quả trên sân khấu kịch

Không mang màu sắc tôn giáo, kịch nói đương đại đang tự thân trở thành một “tòa án lương tri”, nơi quy luật gieo - gặt hiện rõ nét qua từng biến cố, từng nụ cười hay giọt nước mắt của nhân vật.

Khi số phận là tấm gương phản chiếu sai lầm

Ở nhiều vở diễn tâm lý xã hội nặng ký, nhân quả hiện lên như một diễn biến tự nhiên của cuộc đời. Không có một thế lực siêu nhiên nào trừng phạt nhân vật, chính những quyết định sai lầm trong quá khứ đã tự tay dàn xếp một tương lai đầy bão tố.

Vở Lôi Vũ: Giai điệu tội lỗi của sân khấu Quốc Thảo là một ví dụ điển hình. Ở đó, sự phản bội hay lòng tham của người lớn trong quá khứ đã tạo ra những vết nứt sâu hoắm trong tâm hồn thế hệ sau. Doanh nhân Chu Phác Viên đã dựa vào gia thế và quyền lực của mình để phá nát cuộc đời Thị Bình, rồi đuổi bà đi trong mưa gió.

Thị Bình cắn răng nuôi con trong nghèo khó. Không ngờ đứa con gái đó lớn lên lại vào làm tôi tớ nhà họ Chu và yêu nhầm anh trai của mình là Chu Bình, cuối cùng cả hai đều chết thật đau đớn. Mối tình loạn luân ấy là cái giá phải trả quá đắt cho họ Chu. Nhân quả đôi khi không giáng xuống đầu người gây tội mà rơi vào đời con cháu, lại càng khiến người ta sợ hãi hơn, đau khổ hơn.

Sân khấu Hoàng Thái Thanh có vở Bàn tay của trời cũng mang ý nghĩa ấy. Tướng cướp Tư Chớp muốn con mình đổi đời nên tráo con vào nhà thầy đồ, còn mình mang con thầy đồ về nuôi. Quả thật con của Tư Chớp được nuôi ăn học đàng hoàng, tương lai sáng sủa, còn con của thầy đồ thì học thói cướp bóc, vô học của nhà Tư Chớp.

Nhưng không ngờ chính đứa con trong nhà Tư Chớp vì sân si ghen tị mà giết chàng thanh niên học rộng tài cao kia. Nghĩa là dù Tư Chớp có tính toán giỏi đi nữa thì luật nhân quả vẫn thực thi, đứa con của ông ta vẫn lãnh hậu quả xấu do ông gieo nhân.

Con người chủ động thực thi công lý

Bên cạnh những vở kịch để nhân quả diễn ra như một lẽ tự nhiên, sân khấu cũng xuất hiện nhiều tác phẩm mà ở đó, nhân quả được thực thi thông qua bàn tay chủ động của con người. Đây thường là những vở kịch mang hơi hướng trinh thám hoặc tâm lý ly kỳ, nơi các nhân vật đứng lên để đòi lại công bằng cho bản thân hoặc những người yếu thế. Tính nhân quả ở đây mang màu sắc quyết liệt hơn. Nó cho thấy rằng trong xã hội, sự tử tế cần được bảo vệ và cái ác phải bị trừng trị không chỉ bởi trời cao, mà bởi chính ý chí và hành động của con người.

Hạc Vỹ Lan (sân khấu Thiên Đăng) mở ra một hành trình khám phá tội ác bị chôn vùi từ 15 năm trước. Không chọn nhịp dồn dập, đạo diễn đưa khán giả vào một cõi mờ sương vừa quyến rũ vừa hiểm nguy của phòng trà Sài Gòn xưa. Các vụ án mạng liên tiếp không chỉ là hồ sơ để tìm ra hung thủ mà còn mở ra bức tranh đa diện về dục vọng và những vết thương tâm lý. Nhân vật Hạc Vỹ Lan - một bóng hình nửa chính nửa tà, hoạt động trong vùng xám để theo đuổi công lý - đã rửa hận được cho gia đình mình, đưa kẻ ác ra pháp luật.

Phục Diện Pháp Y (sân khấu Hồng Vân) lại xoáy vào nạn buôn bán nội tạng nhức nhối. Câu chuyện xoay quanh một chuyên gia pháp y có tài phục dựng gương mặt và những sự việc bất thường xảy ra sau ca phẫu thuật ghép tim của con gái ông. Kịch bản khéo léo “giấu mối”, dẫn dắt sự phán đoán của khán giả qua nhiều hướng khác nhau trước khi danh tính thủ phạm thực sự bị tiết lộ.

Những chi tiết kỳ ảo như ác mộng của người con gái về nạn nhân hiến tim không phải là yếu tố ma mị rẻ tiền, mà được xem như một niềm tin vào luật nhân quả, một lời cảnh tỉnh về ranh giới mong manh giữa thiện và ác.

Nhân quả trong tiếng vọng từ lịch sử

Nhân quả không chỉ tồn tại trong những câu chuyện gia đình thường nhật mà còn được soi rọi qua lăng kính lịch sử, nơi những quyết định của cá nhân có thể xoay chuyển cả vận mệnh một vùng đất. Vở kịch Đức Thượng công Tả quân Lê Văn Duyệt - người mang 9 án tử (sân khấu IDECAF) tái hiện một thời kỳ lịch sử mà Lê Văn Duyệt gắn bó với đất Gia Định, nơi ông mạnh mẽ lao vào cuộc chiến chống tiêu cực không sợ “vùng cấm”.

Sự đối đầu giữa Tả quân Lê Văn Duyệt và Phó trấn Huỳnh Công Lý - kẻ tham tàn, hà hiếp dân đen, đại diện cho bọn sâu dân mọt nước - chính là cuộc đối đầu giữa cái thiện và cái ác, giữa nhân và quả. Huỳnh Công Lý gieo cái “nhân” tham lam, bòn rút đồ cứu tế, và cái “quả” ông ta nhận lãnh là án tử hình dưới thanh gươm công lý của Tả quân.

Còn Lê Văn Duyệt, dù sau khi ông qua đời thì vua Minh Mạng đã ban 9 án tử và truyền xích mộ ông, nhưng cái “quả” ngọt lành nhất mà ông để lại chính là lòng tôn kính của dân chúng. Người dân đã lập lăng, tưởng niệm ông như một minh chứng cho quy luật: người có đức độ sẽ sống mãi trong lòng dân.

Điểm kết của lòng tha thứ và sự thức tỉnh

Giá trị lớn nhất của sân khấu kịch không nằm ở sự trừng phạt tàn khốc, mà ở tính nhân văn rất gần gũi với tâm hồn người Việt: “Đánh kẻ chạy đi, không ai đánh người chạy lại”. Hầu hết vở kịch, sau khi để nhân vật “trả quả”, đều mở ra một lối thoát là sự tha thứ cho người biết hối lỗi.

Trong Cơn mê cuối cùng (sân khấu Hoàng Thái Thanh) vở diễn vẫn được khép lại bằng lựa chọn nhân hậu đậm chất miền Tây: cuộc sống luôn phải đi tới, và sự tha thứ, chấp nhận cho ông Hai Khương bù đắp tội lỗi bằng những việc làm tốt chính là phương án duy nhất để dừng lại bi kịch.

Hoặc Ái tình ngoài hôn nhân (sân khấu 5B) cũng là sự tha thứ khi người vợ, người mẹ lạc lòng mà gây lỗi với chồng con. Chính chồng con cũng phải nhìn lại bản thân đã gây điều gì bất mãn cho vợ, mẹ của mình. Cuộc sống hiện đại có quá nhiều phức tạp, mỗi người đều có thể vô tình làm đau lòng người khác mà không hay, cho nên khi có sự cố thì đôi bên đều phải phản tỉnh.

Đặc biệt, các kịch bản gần đây luôn nỗ lực chấm dứt vòng lặp của thù hận. Thay vì để “oan oan tương báo”, thế hệ con cái thường là người cầm nhịp cho sự hòa giải. Họ chọn cách buông bỏ hận thù của đời cha ông để tìm kiếm một tương lai thanh thản.

HOÀNG KIM - HOÀNG ANH