Hồi ức của một người làm sách
Trong hệ sinh thái xuất bản, nếu tác giả, dịch giả và biên tập viên là những người gần gũi với chữ nghĩa, câu từ nhất, thì người đứng đầu các công ty sách lại thường gắn với chiến lược, kế hoạch kinh doanh… Tuy vậy Trần Đại Thắng lại là một trường hợp lạ, bởi anh kinh qua hầu hết vai trò, từ họa sĩ vẽ bìa, trình bày đến kinh doanh, xây dựng thương hiệu…
Mới đây, những trải nghiệm đó đã được tập hợp trong cuốn hồi ký Tôi kể - Tất cả đều từ sách do nhà văn Hồ Anh Thái biên tập, Đông A và Nhà xuất bản Dân Trí ấn hành (2026).
Duyên nghiệp với sách
Với đa số độc giả, Trần Đại Thắng không phải cái tên quá đỗi xa lạ. Theo đó, anh là người đứng sau hàng nghìn bìa sách trong các thập niên 1990, 2000, trước khi chuyển sang xây dựng thương hiệu Đông A với một hướng đi gần như riêng biệt: kết hợp chữ nghĩa cùng nghệ thuật. Hoạt động ở nhiều vai trò, không ngoa khi nói anh là chứng nhân hoàn hảo cho những bước chuyển của giới làm sách. Kết hợp với tình yêu sách vở, chữ nghĩa, cuốn hồi ký này không chỉ gần gũi với ai quen biết tác giả, mà còn dành cho những người yêu sách khi được lắng nghe cũng như chiêm nghiệm về một lịch sử (dẫu ngắn) của ngành xuất bản.
Cuốn sách đi theo dòng chảy thời gian, khởi đầu với những ngày thơ ấu chìm đắm trong “kho tàng” sách vở của chị gái, ở những hiệu sách gần nhà đến khi lớn hơn, vào trường đại học, trải qua những lên xuống dòng đời, bắt đầu công việc đầu tiên trong giới xuất bản…
Về thể loại, hồi ký đòi hỏi người viết “cống hiến” hết mình, nơi không chỉ cái đẹp, cái hay được phô bày mà cả những khó khăn, thử thách cũng được nhắc đến. Ở Tôi kể, Trần Đại Thắng không ngại cho thấy cả những “mặt tối”, từ đó câu chuyện của anh không chỉ là kể lại mà còn truyền nhiều cảm hứng cho thế hệ trẻ không ngừng nỗ lực. Tất cả đều được trải lòng một cách trung thực, không che giấu, không tô hồng, đưa ta gần đến con người thật nhất của nhân vật này.
Có lẽ bởi được tiếp cận văn chương từ sớm nên các trang viết của Trần Đại Thắng cũng đầy rung cảm. Những dòng chữ ấy dồn nén cảm xúc, có khi là những suy tư đến từ chuyến đi trở lại đất Lào, Thái Lan... thăm lại những nơi ông bà, cha mẹ đã từng góp mặt, có khi là những tình cảm đẹp đẽ dành cho ấu thơ, từ mùi hương rừng hoang dã anh không thể quên dẫu đi năm châu bốn bể, đến vai trò đặc biệt của mẹ - người đã đồng hành anh qua bao trải nghiệm sinh tử để có con người như ngày hôm nay…
Bên cạnh câu chuyện cá nhân, ở Tôi kể, Trần Đại Thắng cũng đưa ta đến với nhiều nhân vật mà anh có dịp tiếp xúc cũng như gặp gỡ. Từ các nhà văn như Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Khắc Phục, Dạ Ngân, Nguyễn Quang Thân, Hồ Anh Thái… trong giai đoạn công tác tại Nhà xuất bản Phụ nữ; đến nhiều họa sĩ đi trước, những người mà anh học hỏi trong những bước đầu thiết kế bìa sách. Đó là họa sĩ Lê Huy Văn - người thiết kế chiếc cốc vại bia hơi Hà Nội nổi tiếng, là Văn Sáng - chủ nhân của hàng nghìn bìa sách mà nghệ sĩ tính và quan điểm công việc ảnh hưởng không ít đến bản thân mình…
Dấu ấn của thương hiệu sách
Bằng sự nhạy cảm nghệ thuật và tinh thần không ngừng học hỏi, cứ thế Trần Đại Thắng đã mang chất riêng vào các bìa sách. Như tác giả ước tính: “Trong bảy năm, tôi đã làm hơn năm nghìn bìa sách. Trung bình mỗi ngày ba đến năm bìa, có hôm Chủ nhật làm kỷ lục gần hai mươi cái” - điều này cho thấy để nhắc đến một giai đoạn rực rỡ của giới xuất bản Việt, thì Trần Đại Thắng là một cái tên không thể bỏ qua.
Để rồi từ chính kinh nghiệm đã có, từ “vô hình” đứng sau các ấn phẩm, anh dần bước ra ánh sáng với thương hiệu riêng. Cũng như cuộc đời có nhiều truân chuyên, Tôi kể cũng ghi lại nhiều chuyện dở khóc dở cười trong đời làm sách, từ vấn đề bản quyền ở giai đoạn đầu khi Việt Nam chuẩn bị gia nhập Công ước Bern đến việc thử sức làm các đầu sách về người nổi tiếng, kết quả là bị… thu hồi. Nhưng cũng trong thời gian đó, chính những bộ sách Văn mới rồi từng tuyển tập của các tác giả nổi tiếng như Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh, Bùi Ngọc Tấn, Dương Tường… đã dần hình thành nên dấu ấn riêng cho thương hiệu sách Đông A.
Trong bước đường ấy, độc giả yêu sách cũng được gặp gỡ với những con người vô cùng thú vị. Được tiếp xúc gần với những chứng nhân một thời của làng sách cả nước, Trần Đại Thắng mang đến chân dung những người đứng sau các “thương hiệu” lớn. Có thể kể đến bà chủ của hiệu sách Mão - người được ví là “thành hoàng của phố sách”, có con mắt thẩm định rất tinh; là “mụ” Hoa - người mà “sách hay, sách hiếm gì cũng có”… Đó cũng còn là rất nhiều bộ tứ của giới xuất bản, như “Đại Cứ Hòa Sơn” - 4 nhà làm sách tư nhân sớm nhất ở Sài Gòn sau thời bao cấp, là “Dung Phấn Hiền Lệ” - những người phụ nữ quyền lực đứng sau các nhà sách lớn, là “Hiếu Tân Trị Phước” với những thương hiệu vẫn còn phát triển cho đến ngày nay… Anh còn nối rộng sang những trang viết về các nhà sưu tập, tác giả, dịch giả, khách hàng… mà mình gắn bó, từ đó như mang cả hệ sinh thái xuất bản vào cuốn sách này.
Từ bước đường ấy, chặng đường tìm kiếm hành trình riêng biệt cho Đông A khi kết hợp với nghệ thuật nói chung, mỹ thuật nói riêng đã được kể lại. Qua những hồi ức về quá trình thực hiện các ấn bản bìa da “kiêu kỳ”, series Sách Tết, Văn chương - Mỹ thuật, Trăm năm Nobel đầy thử thách, về những dự án quan trọng như Trần Tiến - Người hát thơ mình gần đây hay tham gia Hội sách Frankfurt, Codex dành cho giới làm sách quý… ta có thể hiểu không có thành công nào dễ dàng cả, mà tất cả đều được tạo thành từ niềm đam mê, không ngừng học hỏi.
Cũng vì điều đó mà Tôi kể - Tất cả đều từ sách không chỉ là một hồi ký cá nhân, mà còn là những trang viết đầy ắp cảm xúc với tình yêu sách, nơi lịch sử của giới xuất bản sau ba thập niên đã được kể lại một cách thú vị và đầy ấn tượng.