Trung Quốc, AI và cuộc tranh hùng định hình thế kỷ 21

Tác giả Kai-Fu Lee (Lý Khai Phục) từng xây dựng văn phòng Google tại Trung Quốc, rồi sau này trở thành nhà quản lý quỹ đầu tư mạo hiểm, đặt cược vào các startup công nghệ Bắc Kinh. Không ai hiểu rõ hơn ông khoảng cách giữa hai nền văn hóa công nghệ của hai nền kinh tế dẫn đầu thế giới, cũng như không ai ở vị trí và tư cách phù hợp hơn ông để đưa ra những đánh giá, nhận định rằng cuộc đua nào sẽ định hình thế kỷ 21.

Tháng 5/2017, kỳ thủ cờ vây số một thế giới Ke Jie ngồi vặn vẹo khổ sở trên chiếc ghế da, hai tay day thái dương trước bàn cờ. Đối thủ của anh, cỗ máy tính AlphaGo, không có thái dương để day. Trong ba ván đấu dằng dai, mỗi ván kéo dài hơn ba giờ, cỗ máy của Google cứ từng bước chậm rãi siết chặt vòng vây. Kết thúc trận đấu, Ke Jie bật khóc. Nhưng với Lý Khai Phục - ngồi bên kia bán cầu tại văn phòng ở Bắc Kinh - đó không phải là tiếng khóc của thất bại. Đó là tiếng kèn khai chiến. Hay nói như tác giả “nó đã trở thành ‘Thời khắc Sputnik’ cho Trung Quốc trong lĩnh vực AI”.

Ông Lý Khai Phục là một người hiếm có: một nhà khoa học máy tính người Mỹ gốc Hoa từng lãnh đạo Google tại Trung Quốc, giờ điều hành quỹ đầu tư mạo hiểm công nghệ hàng đầu tại Bắc Kinh. Ông nhìn thấy cùng lúc hai mặt của tấm gương - và cuốn sách này là kết quả của góc nhìn lưỡng cực đó. Xuất bản năm 2018, dịch ra hơn 20 ngôn ngữ, quyển sách vẫn là một trong những phân tích sắc bén và gây tranh cãi nhất về cuộc đua AI giữa Mỹ và Trung Quốc.

Luận điểm trung tâm của ông Lý Khai Phục có thể tóm gọn trong một câu: thời đại phát minh AI đã qua, thời đại thực hành và triển khai AI đã đến - và Trung Quốc đang chiếm ưu thế tuyệt đối ở vế sau. AI ngày nay không phải cuộc đua phát minh - đó là cuộc đua triển khai. Nhân loại cũng đã dịch chuyển từ kỷ nguyên chuyên môn sang kỷ nguyên dữ liệu. Và trong cuộc đua đó, dữ liệu là dầu mỏ, còn Trung Quốc là... Ả Rập Saudi.

Ông Lý Khai Phục cũng đã phân tích lý do vì sao các tập đoàn Thung Lũng Silicon - Google, Facebook, Uber, Amazon - lần lượt thất bại tại thị trường Trung Quốc. Không phải vì bức tường kiểm duyệt, mà vì họ thiếu điều ông gọi là “tinh thần đấu trường”. Trong khi các kỹ sư Mỹ tranh luận về đạo đức sản phẩm và cân bằng cuộc sống - công việc, các startup Trung Quốc làm việc 996 (9 giờ sáng đến 9 giờ tối, sáu ngày một tuần), sao chép mô hình nhanh hơn tốc độ bản gốc có thể phản ứng, rồi bản địa hóa đến mức đối thủ ngoại quốc không kịp nhận ra, để tạo ra “vũ trụ Internet thay thế” của Trung Quốc.

Nhưng cuốn sách sẽ chỉ là một bản phân tích địa chính trị lạnh lùng nếu không có chương thứ bảy - phần ông Lý Khai Phục viết về căn bệnh ung thư hạch bạch cầu giai đoạn 4 mà ông phát hiện bản thân mắc phải ngay giữa hành trình nghiên cứu. Đối diện với cái chết, người đàn ông từng định giá mọi thứ bằng năng suất và thành tích bỗng nhận ra điều mà không thuật toán nào mô phỏng được: tình yêu thương con người. Ông viết, con người luôn muốn yêu và được yêu - và đó chính là thứ khiến chúng ta bất khả thay thế. Đây không phải lạc đề cảm xúc; đây là nền tảng cho đề xuất chính sách của ông ở những chương cuối: xã hội cần xây dựng lại khế ước xã hội dựa trên những gì máy móc không thể làm được.

Tám năm sau khi xuất bản, Các siêu Cường AI vẫn là cuốn sách không thể bỏ qua với bất kỳ ai muốn hiểu tại sao thế giới đang vận hành theo cách nó đang vận hành. Không phải vì nó đúng về mọi dự báo - mà vì nó đặt ra những câu hỏi đúng về những thứ quan trọng nhất: dữ liệu, quyền lực, con người, và ý nghĩa của việc là người trong một thế giới do máy móc vận hành.

HOÀNG DŨNG