Khi bả trạo hòa nhịp đương đại

Giữ nhịp bả trạo ở miền di sản

Hát bả trạo là một loại hình diễn xướng dân gian tiêu biểu, đặc sắc trong lễ hội cầu ngư, tục thờ cá Ông của ngư dân duyên hải Trung Bộ, còn được biết đến với các tên gọi như hò bả trạo, chèo bả trạo, hò đưa linh… Trong các dịp tế lễ cá Ông, đua ghe đảo thủy đầu xuân hoặc trong lễ tế linh, nhiều địa phương ở Hội An tổ chức diễn xướng hát bả trạo trên thuyền, hoặc tại lăng thờ cá Ông.

Theo nhiều nghiên cứu, hình thức diễn xướng dân gian hát bả trạo xuất hiện khá sớm ở Hội An. Đây không chỉ là một hình thức giải trí dân gian mà còn là loại hình nghệ thuật tổng hợp, kết hợp giữa diễn tuồng, hò và dân ca. Trong quá trình diễn xướng, các điệu múa tượng trưng cho động tác chèo ghe trên sông biển được lồng ghép, thể hiện sinh hoạt tín ngưỡng của cư dân với mong ước mưa thuận gió hòa, đánh bắt được mùa.

Ngày nay, lễ hội bả trạo thường được người dân vùng biển Hội An tổ chức sau Tết Nguyên đán. Không chỉ vậy, tại các lễ hội dân gian truyền thống ở nhiều địa phương, nghệ thuật diễn xướng bả trạo cũng thường được đưa vào biểu diễn các trích đoạn, giúp người dân, du khách hiểu thêm về nghệ thuật diễn xướng dân gian mang đậm bản sắc, không gian văn hóa miền biển.

Theo Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An, hoạt động nghệ thuật dân gian bả trạo tại xã đảo Tân Hiệp đang được lưu giữ, thực hành tốt nghi thức biểu diễn khi có Hội Nông dân xã điều phối với gần 20 thành viên. Khi có người vào vai tổng thương của đội nghỉ vì lý do sức khỏe thì đã có tổng thương mới kế tục, vị trí phụ trách đội trước đây do một cụ cao niên phụ trách cũng được thay mới, củng cố.

Đáng chú ý, có gần 50% số gia đình (80 gia đình) được đơn vị khảo sát ở Cù Lao Chàm vẫn còn duy trì nếp sinh hoạt hát ru con cháu. Đây là nền tảng rất tốt để phát huy tập quán sinh hoạt văn hóa dân gian, trong đó có loại hình hát bả trạo được lưu giữ rộng rãi trong cộng đồng cư dân miền biển - đảo.

Theo các bậc cao niên ở Cù Lao Chàm, trước đây các lăng sở lớn của cộng đồng đều có tiết mục hát bả trạo trong lễ cúng. Hiện nay chỉ còn lễ cúng cầu ngư tại Lăng Ông Ngư là duy trì loại hình diễn xướng dân gian này. Nguyên nhân một phần là do thất lạc các bản chèo của các lăng sở trong thời gian chiến tranh. Công việc sưu tầm và phục hồi những bản chèo này rất cần được nghiên cứu, xúc tiến để khôi phục nét sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng đặc sắc trên địa bàn xã đảo; đồng thời lồng ghép phù hợp vào sản phẩm du lịch địa phương trong thời gian tới.

Hòa vào nhịp sống đương đại

Là đơn vị tiên phong lồng ghép hoạt động hát bả trạo vào tour du lịch từ gần mười năm trước, đến nay Công ty TNHH Jack Tran Tours (phường Hội An Đông) vẫn đang duy trì việc cung cấp trải nghiệm này đến du khách. Du thuyền trên sông Đế Võng, nghe những ngư dân miền biển Cửa Đại hò điệu bả trạo rồi tự mình cầm tay chèo diễn xướng giữa mênh mang sóng nước là một trải nghiệm cuốn hút với du khách, nhất là khách quốc tế.

Trong khi đó, vài năm gần đây, để làm phong phú hơn trải nghiệm bản sắc địa phương, khu phức hợp giải trí VinWonders Nam Hội An (xã Thăng An) thường xuyên lồng ghép các hoạt động trình diễn, diễn xướng nghệ thuật dân gian xứ Quảng. Theo Ban quản lý điểm đến VinWonders Nam Hội An, hoạt động hát bả trạo do chính những ngư dân miền bãi ngang trình diễn có sự kết hợp độc đáo giữa âm nhạc, nghi lễ, múa dân gian với những yếu tố sôi nổi, kịch tính, cao trào khắc họa lên bức tranh sinh hoạt của người dân miền duyên hải chất phác, hào sảng; đây cũng là một cách quảng bá văn hóa, con người xứ Quảng đến du khách.

Để tăng cường sự hiện diện của bả trạo trong nhịp sống đương đại, tại lễ hội Cổ Cò trên địa bàn phường Hội An Tây hay các sự kiện đón khách xông đất đầu năm mới tại di tích Rừng dừa Bảy Mẫu Cẩm Thanh luôn lồng ghép loại hình này. Ngoài ra, tại một số lễ hội giao lưu văn hóa, liên hoan hợp xướng được tổ chức ở Hội An, các tiết mục trích đoạn tái hiện nghệ thuật diễn xướng bả trạo do các diễn viên quần chúng biểu diễn cũng dành được lời khen ngợi, sự cổ vũ của khán giả, du khách.

Bà Trương Thị Ngọc Cẩm, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An cho hay, trong các chương trình nghệ thuật chuyên đề về văn hóa dân gian do Hội An tổ chức, hát bả trạo thường được lồng ghép một cách tinh tế vào tổng thể chương trình với các trích đoạn tiêu biểu.

Đặc biệt, trong bất kỳ một tiết mục, chương trình nào, phần diễn xướng hát bả trạo cũng do chính những người dân địa phương, ngư dân trình diễn. Họ chính là những nghệ sĩ dân gian, đóng vai trò then chốt trong việc giữ gìn, truyền dạy hình thức diễn xướng dân gian của làng biển. Không gian sống, văn hóa làng biển, phong tục, tập quán, tín ngưỡng… có bền chặt gốc rễ hay không cũng phụ thuộc vào chính cộng đồng ngư dân ở làng.

QUỐC TUẤN