Kiến trúc chùa Ông Chú, chùa Bà Mụ qua tư liệu
Xứ Quảng có một công trình kiến trúc đồ sộ, mang giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, mỹ thuật và kiến trúc, từng được Viện Viễn Đông Bác Cổ xếp vào danh mục ba di tích tiêu biểu của Hội An vào năm 1930, cùng với chùa Cầu và Hội quán Triều Châu.
Nhiều học giả nước ngoài đánh giá đây là một trong những công trình kiến trúc đặc sắc bậc nhất Quảng Nam. Đó chính là Cẩm Hải nhị cung - công trình tín ngưỡng tiêu biểu do cộng đồng người Minh Hương ở Hội An xây dựng.
Cẩm Hải nhị cung gồm hai ngôi miếu: Cẩm Hà cung nằm phía bên trái (theo hướng từ trong di tích nhìn ra) và Hải Bình cung nằm phía bên phải. Đây không phải là nơi thờ Phật nên cách gọi “chùa” theo thói quen dân gian chưa thật sự chính xác, mà chỉ thờ một hệ thống các vị thần dựa theo tín ngưỡng của người Minh Hương.
Cẩm Hà cung thờ Bảo Sanh Đại Đế, phối thờ Tam thập lục tướng nên người dân quen gọi là chùa Ông Chú. Hải Bình cung thờ Thiên Hậu và phối thờ 12 Bà Mụ nên thường được gọi là chùa Bà Mụ. Nhiều người địa phương thường đến đây làm lễ cầu tự, nên theo thời gian, tên gọi chùa Bà Mụ trở nên phổ biến hơn, trong khi các tên gọi ban đầu dần ít được nhắc đến.
Theo văn bia và các văn tự hiện tồn, chùa được đại trùng tu vào năm 1848 và tiếp tục tu bổ vào năm 1922. Trải qua thời gian, công trình xuống cấp nghiêm trọng, đến năm 1965 được giao cho Tỉnh hội Phật giáo sử dụng làm Trường Bồ Đề, sau đó tiếp tục làm Trường THCS Nguyễn Duy Hiệu. Hiện nay, di tích chỉ còn lại phần cổng vào tương đối nguyên vẹn sau đợt tu bổ năm 2018, với tên gọi chính thức là cổng chùa Bà Mụ (Cẩm Hà môn, Hải Bình môn).
Theo không ảnh Faifo do Không quân Đông Dương (Pháp) thực hiện vào thập niên 1920, khuôn viên chùa có quy mô rộng lớn với khoảng sân phía trước. Cổng chính được thiết kế theo kiểu cuốn thư, nối với hệ thống tường rào bao quanh toàn bộ khuôn viên. Sau cổng là sân rộng. Có lối đi dẫn vào mỗi chùa từ các cổng phụ ở hai bên.
Chùa Ông Chú và chùa Bà Mụ nằm song song, có quy mô và hình thức kiến trúc giống nhau. Mỗi khối công trình gồm tiền đường, chính điện, nhà Đông và nhà Tây liên kết tạo thành mặt bằng hình chữ “口” (Khẩu), ở giữa là sân trời. Tiền đường và chính điện được xây theo kiểu nhà ba gian, tường gạch, mái lợp ngói.
Một bức ảnh tư liệu khác chụp mặt tiền chùa cho thấy quy mô mỗi gian khá lớn, tường hồi xây gạch dày, tường mặt tiền hai gian bên trang trí ô hộc và phù điêu. Phần hiên chỉ bố trí ở gian giữa, mái lợp ngói với hệ thống bờ nóc, bờ chảy trang trí cầu kỳ. Về nội thất, do tư liệu gần như không còn nên khó xác định đầy đủ không gian bên trong. Theo ký ức của một số người dân địa phương, chùa có nhiều cột gỗ lớn, cửa gỗ dày, khu vực tiền đường ít trang trí...
Từ những tư liệu còn khá khiêm tốn ở trên, có thể thấy chùa Ông Chú và chùa Bà Mụ từng là một quần thể kiến trúc tín ngưỡng quy mô lớn, mang giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và mỹ thuật của cộng đồng Minh Hương tại Hội An. Việc tiếp tục nghiên cứu, đối chiếu và bổ sung tư liệu không chỉ góp phần nhận diện đầy đủ hơn giá trị của di tích, mà còn tạo cơ sở khoa học quan trọng cho công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa địa phương trong tương lai.