Rút ngắn “khoảng cách số” cho người dân

Dữ liệu số dần hiện diện trong cách người dân giao thương, tiếp nhận thông tin và quản lý cộng đồng, mở ra cơ hội phát triển ngay tại địa phương.

Số hóa từ những việc nhỏ

Tại chợ Nam Phước, bà Nguyễn Thị Nhung là tiểu thương kinh doanh rau củ lâu năm, vốn quen thuộc với phương thức giao dịch tiền mặt. Quy trình truyền thống của bà là khách chọn hàng, trả tiền, người bán trả lại tiền thừa rồi nhẩm tính lãi lỗ vào cuối ngày. Tuy nhiên, bà bắt đầu thay đổi khi thấy hầu hết sạp hàng đều đặt mã QR, còn khách đi chợ, kể cả những người trung niên dần chuyển sang dùng điện thoại thay cho ví tiền.

Ban đầu, bà Nhung e ngại vì lo khách chuyển nhầm hoặc không kiểm soát được dòng tiền, lại lo việc nhìn điện thoại khi chợ đông sẽ gây chậm trễ. Nhưng từ khi con cháu hỗ trợ cài đặt tài khoản, in mã QR và kết nối loa báo giao dịch, mọi việc trở nên thuận tiện hơn hẳn. Ngay khi khách hoàn tất chuyển khoản, loa tự động thông báo giúp người bán dễ dàng kiểm tra.

“Trước đây tôi nghĩ bán mớ rau, củ hành thì dùng tiền mặt cho nhanh. Nhưng giờ khách đi chợ khác xưa rồi, mua vài chục nghìn đồng cũng quét mã. Từ ngày dùng QR, tôi không còn phải chuẩn bị tiền lẻ để trả lại, cuối buổi cũng dễ dàng quản lý thu chi. Khách chuyển xong là loa báo ngay nên tôi rất yên tâm”, bà Nhung chia sẻ.

Theo bà Nhung, hiện có hơn 60% khách hàng tại chợ Nam Phước lựa chọn thanh toán chuyển khoản. Dù giá trị mỗi giao dịch không lớn, mã QR đã giúp những sạp hàng nhỏ ở quê tiếp cận phương thức giao thương hiện đại, gọn nhẹ và chính xác hơn. Với nhiều tiểu thương, chuyển đổi số xuất phát từ chính nhu cầu giữ chân khách hàng và tối ưu hóa việc buôn bán.

Dữ liệu số cũng len lỏi vào công tác quản lý cộng đồng tại các thôn, tổ dân phố. Ở vùng nông thôn và miền núi, các nhóm Zalo cộng đồng, kênh Zalo OA kết hợp với loa truyền thanh đã trở thành phương thức truyền tin hữu hiệu. Từ lịch thời vụ, tập huấn canh tác đến thông tin tiêm phòng, phòng chống thiên tai hay an ninh trật tự đều được phổ biến nhanh chóng đến người dân.

Ông Võ Thám, Trưởng thôn Dương Đàn (xã Phú Ninh) chia sẻ, trước đây thôn chủ yếu thông báo qua loa phát thanh, gửi giấy mời hoặc nhờ tổ trưởng đến từng nhà. Cách làm truyền thống này khá mất thời gian và thông tin thường đến chậm với những người đi làm xa. Từ khi áp dụng nhóm Zalo cộng đồng, công tác truyền thông trở nên chủ động hơn, đặc biệt là với các nội dung quan trọng như sắp xếp đơn vị hành chính, cắm mốc ranh giới hay xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai.

“Tôi vận động mỗi hộ gia đình cử ít nhất một thành viên tham gia nhóm Zalo hoặc theo dõi kênh thông tin địa phương. Thông báo qua loa bà con nghe xong dễ quên, nhưng khi đưa lên nhóm, mọi người có thể tra cứu lại, tương tác hoặc gửi hình ảnh phản ánh. Nhờ vậy, thôn luôn chủ động trong việc triển khai các nhiệm vụ trọng tâm”, ông Thám cho biết.

Khoảng cách sau màn hình

Dù mang lại nhiều tiện ích, chuyển đổi số cũng làm bộc lộ rõ nét khoảng cách thế hệ tại nông thôn. Nếu người trẻ dễ dàng thích nghi với việc quét mã, chuyển khoản hay tương tác trên Zalo, thì với người cao tuổi và các hộ kinh doanh nhỏ, những thao tác tưởng chừng đơn giản này lại trở thành rào cản đáng kể.

Tại đường Hồng Lư (phường Hương Trà), bà Ngô Thị Bắc có tiệm tạp hóa nhỏ phục vụ khách quen. Bà vẫn dùng điện thoại đời cũ và giao dịch hoàn toàn bằng tiền mặt. Tuy nhiên, việc buôn bán gần đây gặp khó khăn khi nhiều khách hàng thường không mang theo tiền mặt, bà Bắc phải sang mượn tài khoản hàng xóm để nhận tiền rồi nhờ họ rút giúp.

“Tôi tuổi cao, mắt kém, lại không thạo dùng điện thoại thông minh nên vẫn trung thành với tiền mặt cho an tâm. Nhưng giờ khách cứ hỏi chuyển khoản, mình từ chối thì họ cũng ngại mua. Cứ phải nhờ tài khoản người khác thì bất tiện, mà tự mình dùng lại sợ thao tác sai dẫn đến mất tiền”, bà Bắc bộc bạch.

Câu chuyện như bà Bắc cho thấy tiến trình chuyển đổi số cần những góc nhìn thực tế hơn. Đằng sau các tiện ích công nghệ là nhu cầu cấp thiết về việc hướng dẫn, hỗ trợ và bảo vệ người dân trước những rủi ro mới, từ sai sót trong giao dịch đến tâm lý e ngại thay đổi.

Bà Nguyễn Thị Thu Hà, quản lý khu vực miền Trung và Tây Nguyên, chuyên gia chuyển đổi số Công ty CP Gapit nhận định, công nghệ đã tiếp cận gần hơn với người dân nhờ các ứng dụng thân thiện. Tuy nhiên, đây cũng là thách thức lớn đối với người cao tuổi, đội ngũ cán bộ cơ sở và những người ít có điều kiện tiếp xúc với công nghệ.

“Khi triển khai ứng dụng số tại địa phương, tôi gặp nhiều trưởng thôn, bí thư chi bộ rất tâm huyết và sát sao địa bàn, nhưng lại lúng túng khi thao tác trên điện thoại. Do mắt yếu hoặc tâm lý sợ bấm nhầm, họ thường e dè với công nghệ. Vì vậy, chuyển đổi số tại cơ sở rất cần sự đồng hành của giới trẻ qua hình thức hỗ trợ “cầm tay chỉ việc”, bà Hà phân tích.

Cũng theo bà Hà, việc hướng dẫn người dân sử dụng mã QR, tương tác trên các nhóm cộng đồng và nhận diện tin nhắn lừa đảo cần được thực hiện thường xuyên. Chỉ khi công nghệ thực sự giúp việc giao thương thuận lợi và thông tin thông suốt, dữ liệu số mới trở thành nhu cầu thực sự trong đời sống người dân.

PHAN PHƯỚC