Giữ di sản văn hóa làng xứ Quảng

Tại tọa đàm khoa học “Văn hóa làng xứ Quảng - Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị trong kỷ nguyên mới” do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng tổ chức ngày 25/6, nhiều ý kiến cho rằng nét đặc sắc của làng xứ Quảng nằm ở sự giao thoa giữa tính cố kết của làng Việt truyền thống với tinh thần cởi mở của vùng đất khai phá.

Lưu giữ hồn cốt xứ Quảng

Trải qua 555 năm hình thành và phát triển, làng quê xứ Quảng đã trở thành không gian lưu giữ những giá trị văn hóa bền vững của vùng đất. Từ những ngôi đình, chùa, miếu mạo, nhà thờ tộc hay các làng nghề truyền thống, đến hệ thống phong tục, tập quán, tín ngưỡng, lễ hội dân gian, câu hò, điệu lý đã ăn sâu vào đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Đặc biệt, làng đã không còn đơn thuần là một đơn vị cư trú hay một hình thức tổ chức xã hội truyền thống mà trở thành không gian văn hóa đặc trưng, nơi kết tinh, lưu giữ và trao truyền những giá trị cốt lõi của dân tộc.

Theo PGS.TS Ngô Văn Minh, Hội Di sản thành phố Đà Nẵng, muốn tìm hiểu bản sắc văn hóa xứ Quảng phải bắt đầu từ văn hóa làng. Bởi đây chính là môi trường hình thành nên tính cách con người xứ Quảng với những phẩm chất nổi bật như nghĩa tình, cần cù, hiếu học, năng động và giàu tinh thần khai mở.

“Trong tiến trình lịch sử dân tộc, làng là một trong những thiết chế xã hội tồn tại bền bỉ nhất. Làng vừa là đơn vị tụ cư, đơn vị kinh tế, vừa là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng và văn hóa của cộng đồng. Vì vậy, việc nghiên cứu, nhận diện những giá trị đặc sắc của văn hóa làng xứ Quảng để có giải pháp bảo tồn, phát huy phù hợp là việc làm có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc đối với thành phố Đà Nẵng hiện nay”, PGS.TS Ngô Văn Minh nhấn mạnh.

Tuy nhiên, dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, nhiều giá trị văn hóa làng đang đứng trước nguy cơ mai một; các lễ hội truyền thống, nghề thủ công, tập quán cộng đồng đang dần thu hẹp không gian tồn tại.

Bảo tồn để phát triển

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, bảo tồn văn hóa làng trong giai đoạn hiện nay không phải là níu giữ quá khứ mà là làm cho những giá trị tốt đẹp của quá khứ tiếp tục sống trong hiện tại và tham gia kiến tạo tương lai.

Đặc biệt, cần chuyển từ tư duy bảo tồn tĩnh sang bảo tồn động; từ bảo tồn từng di tích riêng lẻ sang bảo tồn cả hệ sinh thái văn hóa; từ quản lý hành chính sang quản trị có sự tham gia của cộng đồng. Đồng thời, cần đẩy mạnh giáo dục di sản, số hóa tư liệu văn hóa và phát huy các giá trị truyền thống như một nguồn lực cho phát triển. “Văn hóa làng là một chỉnh thể sống. Bảo tồn văn hóa làng cũng phải là bảo tồn một hệ sinh thái sống. Nếu làm được điều đó, văn hóa làng xứ Quảng không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành động lực cho phát triển bền vững”, ông Sơn nhận định.

Trong bối cảnh thực hiện chủ trương sắp xếp thôn, tổ dân phố hiện nay, việc bảo tồn các giá trị văn hóa làng càng được đặt ra cấp thiết. Bên cạnh mục tiêu tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu quả quản lý, quá trình sắp xếp cũng cần quan tâm đến việc giữ gìn giá trị lịch sử, văn hóa đã gắn bó lâu đời với cộng đồng dân cư.

Bà Nguyễn Thị Thanh Phương, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Đà Nẵng chia sẻ, một trong những vấn đề được người dân quan tâm nhất hiện nay là việc giữ gìn các danh xưng làng truyền thống sau sắp xếp. Bởi, tên làng không chỉ đơn thuần là một địa danh hành chính mà là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, phản ánh lịch sử hình thành vùng đất và tình cảm gắn bó của nhiều thế hệ cư dân. Do đó, việc lựa chọn tên gọi thôn, tổ dân phố mới cần bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu quản lý nhà nước với việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Một số ý kiến chuyên gia cũng cho rằng, bảo tồn văn hóa làng hôm nay không phải để giữ nguyên trạng hình ảnh làng quê trong quá khứ mà là giữ gìn những giá trị cốt lõi làm nên sức sống của cộng đồng trong điều kiện phát triển mới. Đó là các thiết chế văn hóa tự quản, đời sống tín ngưỡng, phong tục tập quán, lễ hội truyền thống, tinh thần đoàn kết và ý thức gắn kết cộng đồng.

Theo bà Nguyễn Thị Thu Hiền, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng, vấn đề đặt ra hiện nay là xây dựng được mô hình phát triển hài hòa giữa truyền thống và hiện đại; giữa bảo tồn và phát triển; giữa văn hóa và kinh tế, để thế hệ trẻ không chỉ hiểu về di sản mà còn tự hào và tiếp tục sáng tạo từ di sản. Qua đó, biến các giá trị văn hóa làng thành nguồn lực phục vụ phát triển du lịch, xây dựng nông thôn mới và nâng cao đời sống tinh thần của người dân.

Giữ gìn hồn cốt làng quê, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại chính là cách để mỗi làng quê tiếp tục tồn tại, phát triển và đóng góp vào bản sắc chung của thành phố, tạo nên sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững trong tương lai.

VĨNH LỘC