Bảo tồn “hồn cốt” văn hóa biển - đảo Hội An
ĐNO - Trước làn sóng đô thị hóa và áp lực từ hạ tầng du lịch, làm thế nào để gìn giữ “hồn cốt” văn hóa biển - đảo đồ sộ Hội An? Tọa đàm khoa học “Văn hóa biển - đảo Hội An: Thực trạng và giá trị bảo tồn, phát huy trong bối cảnh hiện nay” vào ngày 3/7 sẽ làm rõ thêm những góc nhìn đa chiều về bảo tồn không gian văn hóa đặc biệt này.
Kiến tạo nên bản sắc riêng biệt vùng đất
Trong tiến trình lịch sử, không gian đô thị - thương cảng Hội An gắn bó mật thiết với biển, sông và hải đảo. Phát biểu khai mạc tọa đàm, ThS. Phạm Phú Ngọc (Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An) khẳng định, biển - đảo chính là không gian văn hóa đặc biệt kiến tạo nên bản sắc riêng biệt của vùng đất cửa sông này.
Biển đóng vai trò cốt lõi trong mạng lưới giao thương Đông - Tây, chứng kiến sự dung hợp của các lớp cư dân tiền Sa Huỳnh, Champa đến Đại Việt - Đại Nam.
Nhà nghiên cứu Tôn Thất Hướng bổ sung thêm góc nhìn lịch sử khi phần lớn cư dân miền biển xứ Quảng có gốc gác từ vùng Thanh - Nghệ - Tĩnh di cư vào qua các thời kỳ lịch sử lớn như đời Hồ Quý Ly (1402), Lê Thánh Tông (1471) và Nguyễn Hoàng (1558), hình thành nên các làng chài kiên cường bám đất giữ làng.
Mối liên kết hữu cơ giữa đất liền và đảo tiền tiêu còn được dệt nên bởi lực lượng thủy binh tinh nhuệ với truyền thống giữ biển, giao thương ghe thuyền và vạn chài được luật hóa chặt chẽ trong hương sử chốn làng quê.
Sức sống của văn hóa biển Hội An biểu hiện đậm nét qua hệ thống thần điện đa dạng, phân tầng chức năng rõ rệt và phản ánh sâu sắc mối quan hệ "Người - Thần - Biển".
Nghiên cứu của TS. Trần Đình Hằng và TS. Đinh Thị Kim Ngân chỉ ra rằng, hệ thống biểu tượng như Đại Càn Quốc Gia Nam Hải Tứ Vị Thánh Nương hay Thiên Y Ana (Việt hóa từ nữ thần Pô Inư Nagar của người Chăm) không thuần túy là câu chuyện tâm linh. Đó chính là sự thể chế hóa ý thức chủ quyền biển đảo, phản ánh khát vọng chế ngự phong ba và cầu mong thái bình của vạn chài.
Được xem là vị thần bản mệnh liên quan trực tiếp đến sự hưng thịnh của vạn chài. Tần suất xin triều đình ban sắc phong dồn dập cho thần Cá Ông (Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân) trong các bạ thư cổ là bằng chứng lịch sử rõ nét cho thấy hoạt động kinh tế đường thủy thời kỳ trước từng diễn ra vô cùng cực thịnh.
Nguy cơ đứt gãy tri thức dân gian thời đô thị hóa
Tại diễn đàn, các nhà khoa học đã đưa ra những cảnh báo mang tính thời sự về mặt trái của nền kinh tế thị trường và xu thế dịch chuyển cơ cấu lao động tại các đô thị di sản.
Các nghiên cứu của ThS. Nguyễn Thị Thu Hiền, ThS. Thái Thị Liễu chỉ ra thực trạng đáng ngại khi ngư trường thu hẹp, thanh niên địa phương dần rời bỏ nghề biển truyền thống để chuyển sang làm dịch vụ du lịch thương mại. Khi các lão ngư khuất bóng, các tập quán, điệu lý miền biển cũng đối mặt với nguy cơ biến mất vĩnh viễn.
Sự xuống cấp của các "thủy hệ cổ" (hệ thống giếng cổ, nguồn nước ngọt) và sự rạn nứt tính liên kết sinh thái do tác động nhân sinh dưới áp lực phát triển đô thị là những bài toán hóc búa cần lời giải kịp thời.
Triết lý bảo tồn thích ứng
Để văn hóa biển - đảo không trở thành những "bảo tàng đóng kín", các đại biểu đã hiến kế nhiều giải pháp thực tiễn, đặt cộng đồng làm trung tâm của mọi chiến lược phát triển. Gắn bảo tồn với du lịch sinh thái cộng đồng.
Mô hình khai thác văn minh cua đá Cù Lao Chàm được dẫn chứng như một bài học thành công kinh điển. Việc gắn nhãn sinh thái và lập tổ cộng đồng tự quản lý đã biến một sản vật bị cạn kiệt thành biểu tượng toàn cầu của UNESCO về sự đồng thuận giữa sinh kế người dân và bảo tồn đa dạng sinh học.
Các không gian trình diễn tri thức dân gian hay Lễ hội Cầu ngư tại Cù Lao Chàm, Phước Trạch cần được "số hóa" tinh tế để thành sản phẩm du lịch đặc sắc. Người dân phải là chủ thể được hưởng lợi trực tiếp để họ tự nguyện trở thành người "bảo vệ trung thành" nhất của di sản.
ThS. Quảng Văn Quý, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An nhận định: “Bảo tồn văn hóa biển - đảo Hội An không phải là kéo lùi sự phát triển, mà là tạo ra một điểm tựa vững chắc, một trục văn hóa xuyên suốt để hướng tới tương lai bền vững của đô thị di sản vùng cửa sông”.
Tọa đàm khoa học lần này một lần nữa khẳng định, một đô thị phát triển bền vững như Hội An không thể tách rời hệ sinh thái biển - đảo. Bản sắc đô thị di sản này chỉ có thể trường tồn khi mạch nguồn tri thức dân gian và ý thức của người dân vạn chài tiếp tục được khơi trong, nảy nở ngay trong lòng đời sống đương đại.