365 năm ngày mất Đức bà Đoàn Quý Phi:Hành trình gìn giữ ký ức và di sản

Đó là hành trình không chỉ góp phần lưu giữ ký ức lịch sử, mà còn là mạch nguồn truyền thống được bồi đắp tiếp nối từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Cô gái hái dâu và danh xưng “Bà chúa Tằm Tang”

Đức bà Đoàn Quý Phi là cách gọi thân kính từ bao đời nay của người dân Thanh Chiêm - Quảng Nam (cũ) khi đến nhắc Hiếu Chiêu Hoàng hậu Đoàn Thị Ngọc. Bà là hậu của Chúa thượng Nguyễn Phúc Lan tức Hiếu Chiêu Hoàng Đế và là mẫu hậu của Chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần tức Hiếu Triết Hoàng Đế (các chữ Phúc/ Phước, viết như nhau).

Theo các nguồn sử liệu và gia phả họ Đoàn tại Quảng Nam (cũ), bà Đoàn Quý Phi tên thật là Đoàn Thị Ngọc, sinh năm 1601 tại vùng Đông Yên - Chiêm Sơn thuộc xã Duy Trinh, huyện Duy Xuyên. Bà là con thứ ba của Thạch Quận công Đoàn Công Nhạn - một hào trưởng có uy tín trong vùng, gia đình chuyên nghề trồng dâu nuôi tằm, ươm tơ dệt lụa.

Sách Đại Nam liệt truyện đã viết: “Năm 15 tuổi bà hái dâu bên bãi, trông trăng mà hát. Bấy giờ Huy Tông Hoàng đế (tức Chúa sãi Nguyễn Phước Nguyên) đi chơi Quảng Nam, Công tử Phước Lan đi theo hộ giá. Đêm đáp thuyền chơi trăng, đỗ thuyền ở Điện Châu (bây giờ là An Phú Tây) câu cá, nghe tiếng hát lấy làm lạ, sai người đến hỏi, biết là con gái họ Đoàn, cho tiến cung hầu chúa ở tiềm để, được yêu chiều lắm”.

Sau khi trở thành phu nhân của phó tướng Nhân Lộc hầu Nguyễn Phúc Lan, bà Đoàn Thị Ngọc đã hết lòng ủng hộ, khuyến khích nghề trồng dâu nuôi tằm, ươm tơ dệt lụa ở các phủ Điện Bàn, Thăng Hoa… Nhờ đó mà nghề tằm tang ở Đàng Trong được mở mang vào đầu thế kỷ XVII, đã sản xuất được nhiều mặt hàng tơ lụa nổi tiếng bán trong nội địa và xuất khẩu ra nước ngoài qua thương cảng Hội An.

Với đức hạnh và công lao phát triển nghề ươm tơ dệt lụa cho quê hương nên từ bao đời nay bà được nhân dân tôn kính với danh xưng trìu mến: “Bà chúa Tằm Tang”. Bởi trong tâm thức của người dân xứ Quảng, Hiếu Chiêu Hoàng hậu không chỉ là một nhân vật hoàng tộc mà còn là người có lòng nhân từ, đức độ thủy chung, bà đã gắn bó máu thịt với quê xứ để giúp vùng tơ lụa Thu Bồn của đất Quảng phát triển hưng thịnh.

Gìn giữ dấu xưa, nối dài mạch nguồn di sản

Năm 1661, Đức bà Đoàn Quý Phi qua đời ở tuổi 60. Thể theo nguyện vọng của bà muốn được an giấc nghìn thu tại quê cha đất tổ, Chúa Hiền Nguyễn Phước Tần đã đưa mẫu thân về an táng tại tại gò Cốc Hùng và xây Lăng Vĩnh Diên thuộc làng Chiêm Sơn, đồng thời lập nhà thờ Đức Bà tại Đông Giáp, châu Đông Yên.

Đến nay, lăng mộ của Hiếu Chiêu hoàng hậu Đoàn Thị Ngọc là lăng mộ cổ xưa nhất của thời các chúa Nguyễn còn lại trên đất Quảng Nam.

“Trong gia phả tộc Đoàn Quảng Nam ghi chép, sau hơn ba thế kỷ kể từ ngày mất (17 tháng 5 năm Tân Sửu) của Đức bà Đoàn Quý Phi thì khu lăng mộ và đền thờ của bà đã trải qua nhiều lần trùng tu quan trọng. Đến nay đây là nơi lưu giữ ký ức về một nhân vật lịch sử, là biểu tượng trường tồn của các giá trị cội nguồn, kết nối quá khứ với hiện tại, gắn kết gia tộc với cộng đồng và góp phần bồi đắp bản sắc văn hóa địa phương.

Ngoài ra, các công trình di tích còn có giá trị với tất cả các thế hệ hậu duệ tộc Đoàn, nhằm khẳng định truyền thống hiếu kính tổ tiên, góp phần củng cố tình đoàn kết, ý thức cội nguồn và niềm tự hào về gia tộc” - ông Đoàn Công Bá, đại diện tộc Đoàn phường Điện Bàn cho biết.

Với bề dày văn hóa lịch sử, năm 2011 lăng mộ Đức bà Đoàn Quý Phi đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích lịch sử cấp Quốc gia. Điều này không chỉ khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt của di tích mà còn là sự ghi nhận của Nhà nước đối với những đóng góp của bà Đoàn Quý Phi trong dòng chảy lịch sử dân tộc; đồng thời tiếp thêm động lực để địa phương và hậu duệ tộc Đoàn tiếp tục gìn giữ, phát huy di sản quý báu được trao truyền suốt hơn 365 năm qua.

“Để thể hiện sự tôn kính, niềm tự hào về công đức của Đức bà, từ xưa đến nay các thế hệ con cháu tộc Đoàn không chỉ dừng lại ở việc tưởng niệm mà còn phát huy các giá trị tốt đẹp Đức bà để lại bằng nhiều hoạt động ý nghĩa, thiết thực như chăm sóc, tu bổ đền thờ, duy trì các nghi lễ truyền thống trang nghiêm, truyền dạy cho thế hệ con cháu về gia phả, nguồn cội để hậu duệ của bà hôm nay tiếp nối mạch nguồn truyền thống quý báu. Đây là trách nhiệm thiêng liêng trong việc gìn giữ và phát huy những giá trị tốt đẹp của gia tộc cho muôn đời sau” - ông Đoàn Công Tư, Trưởng ban quản lý Đền thờ Đức bà Đoàn Quý Phi tự hào chia sẻ.

365 năm sau ngày mất của Hiếu Chiêu Hoàng hậu Đoàn Thị Ngọc, lăng Vĩnh Diên và đền thờ Đức bà vẫn còn hiện diện như một chứng nhân lịch sử. Từ những lần tu sửa dưới thời vua Gia Long, Minh Mạng đến những lần trùng tu hiện đại đã cho thấy sự nối dài của mạch nguồn truyền thống trong việc gìn giữ di tích và hơn hết là sự tôn kính và lòng biết ơn công lao của hậu thế dành cho Đức bà Đoàn Quý Phi.

Quỳnh Trân