Bảo tồn di sản khảo cổ tại Đà Nẵng

Thành phố Đà Nẵng là khu vực tiêu biểu với hệ thống di tích tiền - sơ sử phân bố khá dày, phản ánh rõ quá trình cư trú, thích ứng môi trường và biến đổi văn hóa của các cộng đồng cư dân cổ.

Địa bàn chìa khóa

Từ góc độ khảo cổ học không gian, các di tích này không tồn tại biệt lập mà hợp thành mạng lưới phân bố gắn chặt với địa mạo, thủy văn và sinh thái khu vực, qua đó cho phép nhận diện đặc điểm lựa chọn địa bàn cư trú, tổ chức đời sống và khai thác tài nguyên của cư dân cổ.

Trong bối cảnh đô thị hóa và phát triển hạ tầng ngày càng gia tăng, việc nghiên cứu không gian cư trú của người cổ ở thành phố Đà Nẵng không chỉ góp phần làm sáng tỏ tiến trình cư trú miền Trung, mà còn cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quy hoạch, quản lý không gian, bảo tồn và sử dụng tài nguyên di sản khảo cổ học hiện nay.

Khu vực Đà Nẵng hiện tại nằm trên trục kết nối Bắc - Nam dọc duyên hải, đồng thời mở ra các hành lang Đông - Tây thông qua hệ thống sông và vùng trung du, miền núi. Chính đặc điểm đó khiến nơi đây trở thành không gian có khả năng tiếp nhận, dung hợp và lan tỏa nhiều yếu tố văn hóa khác nhau.

Nghiên cứu cư trú tiền - sơ sử tại đây không chỉ giúp nhận diện sắc thái địa phương mà còn góp phần làm rõ động thái giao lưu, chuyển tiếp và phát triển văn hóa trên toàn dải miền Trung. Một phương diện quan trọng khác là tính liên tục và biến đổi trong lịch sử cư trú của khu vực.

Qua các giai đoạn từ tiền sử muộn đến sơ sử, cư dân ở thành phố Đà Nẵng đã thể hiện khả năng thích ứng linh hoạt trước những biến động của môi trường tự nhiên, như thay đổi dòng chảy, biến động bờ biển hay quá trình bồi tụ địa hình.

Đồng thời, sự vận động của không gian cư trú cũng gắn với những chuyển biến trong phương thức sản xuất, quy mô cộng đồng và mức độ phức hợp của tổ chức xã hội.

Những thay đổi này không diễn ra theo chiều hướng đứt đoạn hoàn toàn, mà thường cho thấy sự kế thừa và điều chỉnh dần dần trên nền tảng kinh nghiệm cư trú tích lũy qua nhiều thế hệ.

Đây là cơ sở quan trọng để khẳng định vai trò của thành phố Đà Nẵng như một trong những địa bàn chìa khóa để nghiên cứu tiến trình cư trú miền Trung.

Biến đổi của di sản khảo cổ

Hiện nay, mức độ hủy hoại di sản nhanh hơn do chưa có quy hoạch đồng bộ giữa cái cần bảo tồn với xây dựng mới. Mỗi loại di sản chịu các tác động tự nhiên, con người khác nhau với mức độ gây hại khác nhau.

Đối với di sản khảo cổ, đó là sự xuống cấp, hủy hoại hoàn toàn hay từng phần do nhiều nguyên nhân. Từ nguyên nhân khí hậu, môi trường thời tiết khắc nghiệt, khó lường, chiến tranh, xung đột tôn giáo, tín ngưỡng, cho đến đứt gãy truyền thống do những quan điểm sai lầm của một giai đoạn lịch sử, nhiều công trình tôn giáo bị phá huỷ một cách cố ý.

Nhìn tổng thể, công tác nghiên cứu, bảo vệ và bảo tồn di sản khảo cổ học ở lưu vực sông Thu Bồn, đặc biệt tại Hội An, đã đạt nhiều kết quả đáng ghi nhận nhờ sự phối hợp giữa các cơ quan nghiên cứu trung ương, địa phương và đơn vị quản lý di tích.

Việc lập bản đồ phân bố, cắm mốc, khoanh vùng bảo vệ cùng với các cuộc khai quật ở nhiều di tích Sa Huỳnh - Champa tiêu biểu đã tạo nền tảng quan trọng cho nhận thức khoa học, quản lý di sản và phát huy giá trị thông qua bảo tàng cũng như du lịch văn hóa.

Tuy nhiên, thực tiễn phát triển đô thị và công nghiệp trong những thập niên gần đây cũng cho thấy những hạn chế rõ rệt trong công tác bảo tồn.

Mặc dù đã có quy hoạch khảo cổ từ sớm, không ít di tích vẫn bị xâm hại hoặc biến mất dưới tác động của các dự án khu dân cư, hạ tầng và mở rộng không gian đô thị.

Thực trạng này đặt ra yêu cầu phải tăng cường hơn nữa sự gắn kết giữa quy hoạch khảo cổ, quy hoạch đô thị và cơ chế bảo vệ di sản trong quá trình phát triển địa phương.

Quá trình công nghiệp hóa tại lưu vực sông Thu Bồn, đặc biệt việc xây dựng các khu công nghiệp, đã gây tác động nghiêm trọng đến hệ thống di tích khảo cổ phân bố trên các dãy cồn ven sông.

Nhiều địa điểm quan trọng như Gò Mả Vôi, Gò Miếu Ông, Gò Tây An, Gò Bờ Rang… đã bị xâm hại nặng nề, thậm chí gần như bị xóa bỏ hoàn toàn, làm suy giảm đáng kể nguồn tư liệu về văn hóa Sa Huỳnh và Champa trong khu vực.

Thực trạng này cho thấy mâu thuẫn ngày càng rõ giữa yêu cầu phát triển công nghiệp với nhiệm vụ bảo vệ di sản, đồng thời đặt ra nhu cầu cấp thiết phải lồng ghép khảo cổ học vào quy hoạch sử dụng đất và đánh giá tác động trước khi triển khai các dự án lớn.

Cấp thiết xây dựng cơ sở dữ liệu khảo cổ

Phần lớn di sản khảo cổ học vẫn còn ẩn tàng dưới lòng đất, trong khi áp lực từ gia tăng dân số, nhu cầu xây dựng homestay và hoạt động du lịch quá tải đang tạo ra những thách thức nghiêm trọng đối với sự tồn vong của các di tích.

Thực tế này cho thấy, giữa tốc độ phát triển kinh tế - đô thị và năng lực quản lý, quy hoạch khảo cổ tại địa phương vẫn còn khoảng cách lớn.

Khảo cổ học và quy hoạch đô thị hiện đại có mối quan hệ chặt chẽ, thể hiện ở chỗ khảo cổ học cung cấp dữ liệu về chiều sâu lịch sử - văn hóa của không gian đô thị, còn quy hoạch đô thị tạo khung thể chế và giải pháp không gian để bảo vệ, quản lý và phát huy các giá trị ấy.

Trong khi quy hoạch chủ yếu hướng đến tổ chức không gian phát triển hiện tại và tương lai, khảo cổ học giúp nhận diện các tầng văn hóa, di tích và khu vực có tiềm năng di sản nằm dưới bề mặt hiện trạng.

Việc tích hợp dữ liệu khảo cổ vào quy hoạch không chỉ góp phần khoanh vùng bảo vệ, hạn chế xung đột giữa phát triển và bảo tồn, mà còn tạo cơ sở để hình thành bản sắc lịch sử - văn hóa cho đô thị hiện đại. Vì vậy, trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, khảo cổ học cần được xem như một hợp phần thông tin quan trọng của quy hoạch bền vững. Có thể thấy tư liệu khảo cổ ở thành phố Đà Nẵng mang giá trị thiết thực đối với công tác quy hoạch hiện nay.

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, sự mở rộng các khu dân cư, giao thông, công nghiệp và du lịch đang tạo sức ép trực tiếp lên nhiều vùng có di tích hoặc có tiềm năng khảo cổ cao. Nếu không có cơ chế nhận diện sớm và tích hợp thông tin khảo cổ vào quy hoạch, nguy cơ mất mát di sản là rất lớn.

Do đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu khảo cổ học theo không gian, xác định các vùng phân bố di tích đậm đặc, các khu vực nhạy cảm và các hành lang di sản là yêu cầu có tính cấp thiết.

GS. LÂM THỊ MỸ DUNG