Thơm nồng hương quế

Trời vừa chập choạng tối, trước khi nghi thức rước Thần Quế bắt đầu, già Hồ Văn Đề lặng lẽ dừng lại ở từng gian hàng, ngắm những sản phẩm từ quế như đang nhìn lại cả một chặng đời gắn bó với loài cây này. Phía xa, đoàn rước Thần Quế đã bắt đầu di chuyển, mở đầu cho lễ hội “Hương quế Trà Leng” lần đầu tiên được tổ chức, trong niềm vui chung của cộng đồng sau những biến cố đi qua.

Tài sản cho con cháu

Ở tuổi ngoài 80, già Hồ Văn Đề vẫn rắn rỏi như gỗ lim giữa rừng. Ông bảo, gia đình vừa hoàn thành việc trồng hơn 1.000 cây quế giống Trà My trên rẫy. Vài năm trước, rừng quế của gia đình được con cháu khai thác, thu về hơn 380 triệu đồng. Sau mỗi đợt khai thác, ông lại tiếp tục trồng mới, mở rộng diện tích. Đầu năm 2026, thêm một số cây quế lớn được bán, mang về hơn 33 triệu đồng, góp vào khoản chi tiêu và tái thiết cuộc sống mới.

Lễ hội vẫn tiếp diễn. Tôi theo chân già Đề đến gian hàng trưng bày các sản phẩm từ quế. Người đàn ông lớn tuổi nhất ở Bằng La cầm một đoạn vỏ quế, dùng móng tay bóc nhẹ một mảnh nhỏ rồi đưa lên miệng nhấm thử. Ông cười hiền: “Chuẩn quế Trà My rồi. Giống quế này không thể lẫn vào đâu được. Bà con mình trồng ở vườn, ở rẫy từ hàng chục năm trước, tinh dầu nhiều hơn quế ở vùng khác”.

Trong ký ức của già Hồ Văn Đề, từ đời cha ông, cây quế đã bén rễ trên những sườn núi Trà Leng. Những khoảnh rẫy, khu vườn quanh làng đều có bóng quế. Với người Ca Dong, Xơ Đăng, Mơ Nông ở vùng đất Trà Leng, Trà Vân và các xã lân cận thuộc huyện Trà My cũ, quế vừa là vị thuốc, là gia vị, vừa là thứ hương thơm gắn với cuộc sống cộng đồng miền núi.

Những năm sau giải phóng, trở về từ chiến trường, giữa bộn bề gian khó của quê hương, già Hồ Văn Đề lần tìm lại mảnh rẫy của gia đình. Ông lặn lội tìm giống quế Trà My thuần chủng mang về gây trồng trên những sườn đồi quanh làng. Từng cây quế bén rễ, vươn lên giữa đất rừng Trà Leng. Thấy quế hợp đất, cho vỏ dày và nhiều tinh dầu, nhiều hộ dân trong vùng cũng tìm giống về trồng.

Cùng với chủ trương khôi phục và phát triển vùng quế của địa phương, diện tích quế ở Trà Leng dần được mở rộng, phủ xanh nhiều sườn đồi hoang hóa…

Rừng quế của gia đình già Đề cứ thế nối dài theo từng mùa rẫy. Sau mỗi đợt khai thác, những cây quế non lại được trồng xuống trên chính khoảnh đất canh tác. Với ông, đó là phần tài sản để dành cho con cháu. Sau biến cố cuối năm 2020, chính rừng quế ấy được khai thác, mang về hàng trăm triệu đồng giúp con cháu vượt qua giai đoạn khó khăn và gây dựng lại cuộc sống mới.

Câu chuyện của già Đề làm tôi nhớ lời tâm sự của ông Đinh Mươk, nguyên Chủ tịch Hội Sâm núi Ngọc Linh và quế Trà My, rằng với người dân vùng đất Trà My trước đây, quế được xem như “của để dành”. Trải qua nhiều biến động lịch sử, quần thể quế Trà My chuẩn hiện còn được bảo tồn nhiều nhất ở Trà Leng nhờ cộng đồng địa phương gìn giữ nguồn gen. “Giá trị của quế, nếu muốn giữ lại như một tài sản cho con cháu, phải bảo tồn nguồn gen chuẩn như cách người dân giữ nếp sống văn hóa của dân tộc mình. Khi đó, quế vừa giữ được giá trị, vừa mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn”, ông Đinh Mướk chia sẻ.

Không gian kinh tế quế

Những ngày diễn ra lễ hội “Hương quế Trà Leng”, chúng tôi đi qua không gian trưng bày các sản phẩm từ quế. Từ thân gỗ quế mộc mạc, qua bàn tay của các nghệ nhân đã hình thành nhiều sản phẩm độc đáo. Có linh vật miền núi, có hình ảnh đời sống cộng đồng được tái hiện bằng những đường chạm khắc tinh xảo trên từng thớ gỗ quế. Hương quế lan nhẹ khắp khu dân cư Bằng La, gợi nhớ thời kỳ quế Trà My từng là sản vật nức tiếng của xứ Quảng, mang lại sinh kế cho đồng bào miền núi.

Trong câu chuyện với chúng tôi, Chủ tịch UBND xã Trà Leng Châu Minh Nghĩa gọi Trà Leng là vùng lõi của quế Trà My. Hơn 2.000ha quế trải dọc những sườn núi, mỗi năm địa phương thu hoạch khoảng 150 tấn vỏ quế ra thị trường tiêu thụ. Nhưng sản lượng không phải mục tiêu duy nhất. Điều địa phương theo đuổi là giữ được nguồn gen bản địa, gìn giữ những cánh rừng đã nuôi lớn cây quế, để người dân tiếp tục xem quế như một khoản tích lũy của gia đình, một chỗ dựa cho cuộc sống và cũng là nền tảng cho sự phát triển của vùng đất.

Ông Nghĩa nói, với người dân Trà Leng, cây quế là một phần ký ức của mỗi gia đình, là giá trị văn hóa, là tài sản được vun đắp rồi trao lại cho con cháu. Sau những mất mát do thiên tai, người dân lại trở về với rừng, tiếp tục trồng quế trên những sườn đồi quen thuộc. “Lễ hội vì thế trở thành dịp để giới thiệu sản vật của núi rừng, kể câu chuyện về Trà Leng và những con người vẫn gìn giữ bản sắc, gây dựng cuộc sống từ những cánh rừng quế”, ông Nghĩa nói.

Tại lễ khai mạc lễ hội “Hương quế Trà Leng” vừa diễn ra, ông Lê Trí Thanh, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố nhấn mạnh, sau khi hợp nhất địa giới hành chính, Đà Nẵng có thêm dư địa để mở rộng không gian phát triển về phía tây nam, nơi hội tụ hệ sinh thái rừng, nguồn dược liệu và kho tàng văn hóa bản địa đặc sắc. Trong đó, quế Trà My là sản vật tiêu biểu của vùng đất Trà My trước đây, hội tụ giá trị kinh tế, văn hóa và sinh thái, đủ điều kiện để trở thành hạt nhân của “không gian kinh tế quế”.

Theo ông Lê Trí Thanh, giai đoạn phát triển mới cần tiếp cận cây quế theo tư duy “không gian kinh tế quế”, lấy cây quế làm trung tâm kết nối vùng nguyên liệu, chế biến, thủ công mỹ nghệ, du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng và bảo vệ rừng. Đây là hướng đi phù hợp chiến lược phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn của thành phố. “Trà Leng sẽ giữ vai trò vùng lõi trong bảo tồn nguồn gen quế Trà My, phát triển vùng sản xuất hữu cơ và các sản phẩm du lịch đặc trưng gắn với rừng quế. Sự kết hợp giữa tài nguyên bản địa, khoa học - công nghệ, doanh nghiệp và cộng đồng sẽ góp phần nâng cao giá trị cây quế, tạo sinh kế bền vững và gìn giữ những cánh rừng miền núi Đà Nẵng”, ông Lê Trí Thanh nhấn mạnh.

ALĂNG NGƯỚC