Hình thành chuỗi giá trị sâm Ngọc Linh từ hợp tác quốc tế

Hội thảo là hoạt động trọng tâm trong khuôn khổ Lễ hội Sâm Ngọc Linh và Dược liệu quốc tế Đà Nẵng năm 2026, thu hút sự tham dự của hơn 200 đại biểu, chuyên gia, nhà khoa học, đặc biệt là hơn 60 đại biểu quốc tế.

Nhận diện hạn chế

Thành phố sở hữu hơn 800 loài dược liệu phân bố chủ yếu tại các khu vực miền núi. Đây là nguồn tài nguyên sinh học quý giá, góp phần phát triển kinh tế và nâng cao đời sống người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số.

Trong đó, sâm Ngọc Linh là loài đặc hữu hẹp, tập trung ở vùng núi Ngọc Linh từ độ cao 1.500 - 2.100m. Qua nghiên cứu, các nhà khoa học đã tìm thấy 87 hợp chất saponin có trong các bộ phận của sâm Ngọc Linh, với nhiều hợp chất nổi trội tạo nên giá trị đặc biệt của loài cây này.

Theo TS. Trần Minh Ngọc, Viện trưởng Viện Dược liệu (Bộ Y tế), trong giai đoạn 1980 - 1990, sâm Ngọc Linh bị khai thác quá mức dẫn đến cạn kiệt trong tự nhiên, phải đưa vào Danh lục cây thuốc cần bảo tồn (năm 1984) và Sách Đỏ Việt Nam (năm 1994).

Trước nguy cơ đó, nhiều tổ chức, cá nhân đã chung tay nhân giống, mở rộng vùng trồng tại Đà Nẵng và tỉnh Quảng Ngãi. Đến nay cả nước đã phát triển được hơn 3.700ha sâm Ngọc Linh. Riêng tại Đà Nẵng, diện tích trồng đạt khoảng 1.500ha cùng 300 nghìn cây giống gốc được bảo tồn.

Với sự đồng hành của nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân, mục tiêu đến năm 2030 phát triển khoảng 8.400ha (theo Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 1/6/2023 của Thủ tướng Chính phủ) được đánh giá là hoàn toàn khả thi. Điều này mở ra triển vọng lớn cho phát triển kinh tế địa phương, bảo tồn nguồn gen quý hiếm và thúc đẩy du lịch sinh thái.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Hồ Quang Bửu cho biết, thời gian qua, công tác bảo tồn và phát triển sâm Ngọc Linh cũng như các loại dược liệu trên địa bàn thành phố nhận được sự quan tâm, chỉ đạo sâu sát của Chính phủ. Trọng tâm là Chương trình phát triển sâm Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2045 và Đề án “Phát triển và hình thành trung tâm công nghiệp dược liệu với sâm Ngọc Linh là cây chủ lực”.

Tuy nhiên, việc phát triển sâm Ngọc Linh và dược liệu vẫn còn không ít khó khăn như: quy mô sản xuất chưa tương xứng với tiềm năng; chuỗi liên kết còn hạn chế; công nghệ chế biến sâu chưa phát triển mạnh và công tác bảo vệ tài nguyên dược liệu còn đối mặt nhiều thách thức.

Đánh giá sâu hơn về những hạn chế này, GS-TS. Trần Công Luận cho rằng, các sản phẩm sâm Ngọc Linh hiện nay chủ yếu mô phỏng các dòng sản phẩm của sâm Hàn Quốc như: rượu, trà, cao sâm hay nước uống tăng lực; nhìn chung mới dừng lại ở dạng thực phẩm chăm sóc sức khỏe.

Mặt khác, do nguồn nguyên liệu khan hiếm và giá thành đắt đỏ, các sản phẩm từ sâm Ngọc Linh chưa thể phổ biến tới đông đảo người tiêu dùng. Do đó, việc mở rộng vùng trồng gắn với đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng kỹ thuật nuôi cấy mô tế bào để tạo nguồn nguyên liệu ổn định là bài toán cấp thiết hiện nay.

Bài học kinh nghiệm và xu hướng phát triển

Tại hội thảo, các chuyên gia giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực nghiên cứu, trồng và chế biến sâm đến từ Trung Quốc, Hàn Quốc - những quốc gia có ngành công nghiệp nhân sâm phát triển hàng đầu thế giới đã chia sẻ nhiều bài học giá trị.

Theo Giáo sư Yang Deok Chun (đến từ Hàn Quốc), ngành công nghiệp nhân sâm Hàn Quốc thành công nhờ sự tích hợp lâu dài giữa kiến thức truyền thống, nghiên cứu khoa học, công nghệ canh tác, kiểm soát chất lượng và mở rộng thị trường.

Trong khi đó, ngành sâm Việt Nam, đặc biệt là các sản phẩm từ sâm Ngọc Linh, tuy sở hữu tiềm năng sinh học và kinh tế rất lớn nhưng mới ở những bước đầu của sự phát triển công nghiệp mang tính hệ thống. Để hiện thực hóa tiềm năng này, Việt Nam cần phối hợp đồng bộ giữa bảo tồn nguồn gen, chuẩn hóa canh tác, kiểm định chất lượng, nghiên cứu dược lý, chế biến công nghiệp và phát triển thương hiệu.

Ở góc độ kiểm định chất lượng và liên kết vùng, ông Ngô Quế Phàm (Viện Nghiên cứu Kiểm nghiệm Dược phẩm Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, Trung Quốc) đề xuất tăng cường hợp tác trong kiểm soát chất lượng, công nghệ kiểm nghiệm và quản lý truy xuất nguồn gốc. Trong đó, nên lấy mối quan hệ kết nghĩa giữa các địa phương làm sợi dây liên kết để tổ chức định kỳ các hoạt động giao lưu ngành, kết nối doanh nghiệp và hội thảo kỹ thuật, đưa hợp tác dược phẩm đi vào chiều sâu, thực chất.

Phân tích về quá trình chuyển đổi của ngành nhân sâm thế giới, PGSTS. Phạm Xuân Đà (Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội) nói, ở góc độ hoạch định chính sách, cần tiếp cận nhân sâm như một chuỗi giá trị mở rộng thay vì chỉ xem là mặt hàng nông sản hay nguyên liệu thô.

Xu hướng nổi bật hiện nay của ngành nhân sâm thế giới là sự gia tăng nhanh chóng của phân khúc chiết xuất hoạt chất và nguyên liệu sinh học độ tinh sạch cao. Đây là sự chuyển dịch căn bản: từ kinh doanh nguyên liệu thô sang phát triển nguyên liệu hoạt chất, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm sinh học và dược phẩm cá thể hóa.

Theo PGS-TS. Phạm Xuân Đà, các quốc gia phát triển đều hình thành các trung tâm khoa học và đổi mới sáng tạo đóng vai trò hạt nhân để chuẩn hóa chất lượng, phát triển sản phẩm và hỗ trợ doanh nghiệp, mà mô hình của Hàn Quốc là minh chứng rõ nét.

Trong bối cảnh đó, vai trò của Đà Nẵng cần được định vị không phải là địa phương cạnh tranh về quy mô diện tích trồng nguyên liệu, mà là trung tâm hỗ trợ phát triển ngành sâm Việt Nam dựa trên nền tảng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đây sẽ là nơi tập trung nghiên cứu nguồn gen, tiêu chuẩn hóa nguyên liệu, đánh giá chất lượng, xây dựng cơ sở dữ liệu số; phát triển hệ thống truy xuất nguồn gốc, nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng, chuyển giao công nghệ, cũng như đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành sâm Việt Nam.

VINH ANH