Lung Leng - Dấu tích tiền sử bên dòng Sê San

Từ cuộc sống của người cổ đại ven sông đến bước chân của những công trình thủy điện hiện đại, vùng đất này đã kể lại câu chuyện dài về sự nối tiếp của các nền văn minh bên dòng Sê San.

Khi lòng hồ đánh thức quá khứ

Khối núi Kon Tum. Những con suối nhỏ cheo leo trong rừng già. Những thác ghềnh từ trên cao gieo xuống bất tận thời gian ở Mường Hoong, bên lưng chừng sườn núi Ngọc Linh.

Cuộc khai quật đầu thế kỷ XXI đã đưa lên ánh sáng hàng ngàn di vật tiền sử, hé lộ đời sống của cư dân cổ bên dòng sông. Nhưng cũng chính nơi ấy, khi những công trình thủy điện hiện đại hình thành, quá khứ và hiện tại đang gặp nhau trong một bước ngoặt lớn của vùng đất này.

Người Ba Na thường dựa vào dòng Đăk Bla, một nhánh của hệ Sê San, để sống với đời rừng, trước khi nó giao thủy cùng dòng Krông Pô Cô giữa thung lũng Sa Thầy, nơi có di chỉ khảo cổ học tiền sử Lung Leng.

Từ khi tiến công vào lòng núi xây hầm cho các tổ máy thủy điện Yaly, người ta vừa tính đến việc xây đập ngăn sông Sê San để trữ nước làm nguồn điện năng cho công trình này. Một diện tích mặt đất rất lớn sẽ bị nhấn chìm trong lòng hồ.

Năm 2001, Viện Khảo cổ học bắt đầu khai quật di chỉ Lung Leng. Một di chỉ có diện tích khai quật lớn nhất, được nghiên cứu có hệ thống nhất Việt Nam lúc bấy giờ. Chỉ huy trực tiếp cuộc khai quật này là PGS. TS Nguyễn Khắc Sử, chuyên gia hàng đầu về khảo cổ học tiền sử vùng Tây Nguyên.

Hàng ngàn di vật tiền sử được tìm thấy ở di chỉ này thuộc hai mức văn hóa. Mức trên, tức mức muộn, tìm thấy rìu đá, đồ gốm, đồ đồng, đồ sắt cùng di tích lò bếp, lò luyện kim, mộ tang, thuộc hậu kỳ đá mới, sơ kỳ kim khí. Mức dưới công cụ ghè đẽo thuộc hậu kỳ thời đại đá cũ.

Sông Sê San dài 237 km, khởi đi từ thượng nguồn Kon Tum, men theo sườn Tây Trường Sơn, trước khi đổ ra sông Mê Kông. Lưu vực thượng nguồn Sê San gồm hai con sông Krông Pô Cô và Đăk Bla, là địa bàn cư trú lâu đời các bộ tộc người Ba Na, Xê Đăng, Giẻ Triêng, Brâu và Rơmâm.

Có lẽ trước kia, khi tổ tiên họ sống ven sông đều phải thích nghi với thế giới rừng ngập nước. Môi trường mà người cổ đại ở di chỉ Lung Leng đã sống và khai thác nguồn thực phẩm từ trên cây lẫn dưới nước để tồn tại.

Bằng chứng là ở địa tầng văn hóa mức trên của di chỉ này có các công cụ bằng gốm, sắt, đồng và có cả lò bếp để sử dụng hằng ngày.

Dòng sông kể tiếp câu chuyện ngàn năm

Lần đầu tiên các thiết bị hiện đại siêu trường, siêu trọng, nặng hàng ngàn tấn, từ phía biển, vượt qua hai con đèo An Khê - Măng Giang lên cao nguyên Gia Lai, để lắp đặt cho Nhà máy thủy điện Yaly. Con người thời hiện đại đã rùng rùng đánh thức dòng Sê San huyền thoại bước ra ánh sáng văn minh.

Nhưng nếu đứng bên dòng Sê San phẳng lặng như một tấm gương xanh giữa đại ngàn, ta vẫn có thể hình dung dưới lòng nước kia là những tầng vỉa cổ từng in dấu chân người tiền sử. Ở đó, những mảnh gốm vỡ, những chiếc rìu đá, những bếp lửa đã tàn từ hàng nghìn năm trước vẫn nằm yên trong lòng đất. Dòng sông vẫn chảy theo cách của nó.

Từ những cư dân Lung Leng sống nhờ cá tôm, củ rừng và bếp lửa ven sông, đến những kỹ sư, công nhân hôm nay vận hành các tổ máy phát điện khổng lồ, tất cả đều cùng chung một điểm tựa: Dòng Sê San. Dòng sông đã nuôi dưỡng sự sống từ buổi hồng hoang, và giờ đây tiếp tục thắp sáng những đô thị, bản làng.

Có thể nhiều dấu tích của Lung Leng đã vĩnh viễn nằm lại dưới lòng hồ. Nhưng lịch sử của vùng đất này không hề mất đi. Nó chỉ chuyển sang một dạng tồn tại khác, trong những trang khảo cổ, trong ký ức của người Tây Nguyên, và trong chính dòng chảy không ngừng.

Giữa đại ngàn Trường Sơn, nơi hợp thủy của Đăk Bla và Krông Pô Cô, thời gian dường như vẫn lặng lẽ nối dài. Từ bếp lửa của người cổ đại đến ánh điện của hôm nay, Lung Leng nhắc chúng ta rằng, mỗi bước tiến của con người đều được đặt trên những lớp trầm tích sâu thẳm của quá khứ. Và dòng Sê San, như một nhân chứng bền bỉ của lịch sử, vẫn tiếp tục kể câu chuyện ấy cho những thế hệ mai sau.

Ngoài ý nghĩa lịch sử, khảo cổ, dòng Sê San hôm nay còn mở ra một giá trị khác: Tiềm năng du lịch sinh thái và trải nghiệm văn hóa.

Sự hình thành các hồ chứa thủy điện, đặc biệt là khu vực thủy điện Ialy, đã tạo nên một không gian cảnh quan mới với mặt nước rộng, xanh và tĩnh lặng giữa đại ngàn. Trong bối cảnh đó, những điểm đến như cụm công trình Ialy, thác nước và vùng lòng hồ không chỉ mang dấu ấn của công nghiệp hiện đại, mà còn trở thành nơi giúp con người tiếp cận gần hơn với thiên nhiên Tây Nguyên, cảm nhận một diện mạo khác của dòng sông vốn gắn liền với huyền thoại và lịch sử.

Trên nền cảnh quan ấy, các hoạt động du lịch đường thủy, tham quan thác ghềnh, trải nghiệm đời sống ven hồ dần hình thành như một hướng phát triển tự nhiên. Những câu chuyện dân gian về thác Ialy, được các già làng kể lại qua nhiều thế hệ, cũng góp phần làm dày thêm lớp trầm tích văn hóa, khiến Sê San không chỉ là một dòng sông của địa lý mà còn là một dòng chảy ký ức. Từ đó, con sông bước ra khỏi vai trò đơn thuần của nguồn năng lượng và trở thành một không gian giao thoa giữa cảnh quan, lịch sử và bản sắc.

Đáng chú ý, ở khu vực lòng hồ thủy điện Sê San còn xuất hiện những cộng đồng cư dân mới như làng chài Sê San - nơi tập trung các hộ dân sinh sống bằng nghề đánh bắt và nuôi trồng thủy sản. Những nhà bè lênh đênh trên mặt nước, những chuyến thuyền ra vào theo nhịp sông, cùng sinh kế gắn với nguồn lợi thủy sản đã tạo nên một bức tranh đời sống đặc biệt giữa cao nguyên.

Trong chiều dài biến thiên của thời gian, nếu Lung Leng từng là dấu tích của thời cư trú cổ ven sông, thì những làng chài hôm nay lại phản ánh sự thích nghi mới của con người trước không gian thủy vực do chính họ kiến tạo. Và cũng từ đây, Sê San tiếp tục mang một sứ mệnh mới: Không chỉ nuôi dưỡng sự sống, tạo ra điện năng, mà còn đánh thức tiềm năng cảnh quan, văn hóa, mở ra một hướng phát triển bền vững cho vùng đất Tây Nguyên rộng lớn.

VŨ NGỌC GIAO