Bảo tồn văn hóa gắn với phát triển bền vững
Để các mục tiêu về xây dựng không gian văn hóa, số hóa di sản và phát triển du lịch cộng đồng đi vào đời sống, Đà Nẵng cần một lộ trình có trọng tâm, ưu tiên những giá trị có nguy cơ mai một cao, trao quyền thực chất cho cộng đồng và đặc biệt tránh chạy theo chỉ tiêu số lượng.
Xây dựng “ký ức số” về văn hóa
Thành phố Đà Nẵng đang triển khai Nghị định số 269/2026/NĐ-CP ngày 1/7/2026 của Chính phủ về một số cơ chế, chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số trên địa bàn thành phố.
Theo kế hoạch, đến năm 2030, thành phố đặt mục tiêu xây dựng 5 không gian văn hóa truyền thống, 16 mô hình bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa gắn với du lịch cộng đồng; đồng thời số hóa các giá trị văn hóa có nguy cơ mai một, đẩy mạnh truyền dạy trong cộng đồng và trường học.
Theo kế hoạch, ngay trong năm 2026, thành phố đặt mục tiêu hoàn thành 100% nhiệm vụ thống kê, đánh giá các giá trị văn hóa có nguy cơ mai một; xác định những không gian cần bảo tồn, đồng thời nhận diện các chủ thể văn hóa nòng cốt, chủ thể kế cận và chủ thể tiềm năng; đồng thời dữ liệu hóa 100% giá trị văn hóa nằm trong danh mục có nguy cơ mai một.
Khi dữ liệu số được sử dụng để phục vụ dạy học, truyền dạy cho thế hệ trẻ, hỗ trợ nghệ nhân hướng dẫn thực hành và giúp cộng đồng quảng bá giá trị văn hóa của mình, lúc đó số hóa mới thực sự phát huy vai trò của một công cụ bảo tồn.
Cần đặt số hóa trong một chuỗi bảo tồn rộng hơn, gồm: nhận diện - tư liệu hóa - lưu trữ- truyền dạy - thực hành - trao truyền - phát huy.
Trong chuỗi này, số hóa chủ yếu hỗ trợ các khâu tư liệu hóa, lưu trữ, nghiên cứu, giáo dục và quảng bá, còn việc một giá trị văn hóa có tiếp tục tồn tại hay không phụ thuộc trước hết vào việc cộng đồng còn thực hành, còn trao truyền và còn coi đó là một phần của đời sống hay không.
Việc đặt mục tiêu dữ liệu hóa 100% các giá trị văn hóa nằm trong danh mục có nguy cơ mai một nên được xem là bước nền để xây dựng “ký ức số” về văn hóa.
Cùng với việc số hóa, cần xác định ngay từ đầu dữ liệu đó sẽ được sử dụng như thế nào: dùng làm học liệu trong trường học, tài liệu truyền dạy cho cộng đồng, tư liệu nghiên cứu, nội dung quảng bá du lịch hay cơ sở để phục dựng và thực hành các giá trị đang có nguy cơ biến mất...
Nói cách khác, số hóa giúp văn hóa “được ghi lại”, nhưng chỉ có thực hành và trao truyền mới giúp văn hóa “tiếp tục sống”. Đây cũng là hệ quy chiếu cần được đặt ra khi đánh giá hiệu quả của mục tiêu số hóa.
Tính trước bài toán vận hành
Đến năm 2030, thành phố đặt mục tiêu xây dựng 5 không gian văn hóa truyền thống của các thành phần dân tộc thiểu số trên địa bàn. Nếu được thiết kế đúng, đây có thể là những “địa chỉ văn hóa” quan trọng, nơi người dân thực hành, truyền dạy, trình diễn và giới thiệu văn hóa cho du khách.
Nhưng xây dựng một không gian văn hóa mới chỉ là bước đầu. Trước khi đầu tư, cần xây dựng phương án vận hành cụ thể cho từng không gian.
Mỗi địa điểm nên có một mô hình quản trị rõ ràng, xác định trách nhiệm của chính quyền, cộng đồng, nghệ nhân, đơn vị du lịch và các tổ chức liên quan. Tránh cách làm đồng loạt bởi không gian văn hóa ở mỗi địa bàn xuất phát từ đặc trưng của cộng đồng nơi đó, thay vì xây dựng một mô hình giống nhau rồi đưa vào nhiều địa phương.
Mục tiêu xây dựng 16 mô hình bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng mở ra cơ hội lớn cho các địa bàn miền núi như: Tà Lang - Giàn Bí; làng Toom Sara; làng Mường, làng Cao Sơn; làng săn mây Tắk Pổ; làng văn hóa Tắk Chươm; Bhơhôồng; Đhrôồng,… cùng các điểm gắn với rừng cây di sản pơ mu, Đỉnh Quế, rừng đỗ quyên. Những địa điểm này có lợi thế về cảnh quan, văn hóa và tri thức bản địa.
Mỗi mô hình cần được xây dựng như chuỗi giá trị gồm văn hóa - cảnh quan - dịch vụ - sản phẩm - thị trường- sinh kế.
Trước khi quyết định đầu tư, cần đánh giá kỹ nhu cầu thị trường, khả năng cung ứng dịch vụ, hạ tầng giao thông, vệ sinh môi trường, nguồn nhân lực, khả năng tham gia của người dân… Đồng thời, cần xác định rõ tỷ lệ lợi ích mà cộng đồng được hưởng từ hoạt động du lịch.
Bên cạnh đó, kế hoạch đặt mục tiêu mỗi xã, phường vùng đồng bào dân tộc thiểu số phấn đấu có ít nhất một sản phẩm văn hóa truyền thống, có thể là làng nghề, câu lạc bộ dân ca, dân vũ, dân nhạc, chợ phiên hoặc mô hình khởi nghiệp sáng tạo văn hóa… Mục tiêu này tạo động lực để các địa phương chủ động phát huy lợi thế riêng.
Cùng với đó, một trong những điều kiện quyết định thành công của kế hoạch là vai trò của cộng đồng. Khi nghệ nhân, già làng, trưởng bản, người có uy tín và các nhóm cộng đồng thực sự được tham gia quyết định nội dung bảo tồn, cách thức truyền dạy và phương thức khai thác giá trị văn hóa, chính sách sẽ có cơ sở bền vững hơn.