Sinh thành và nối dõi
VHXQ - Trong đời sống văn hóa của người dân xứ Quảng, khát vọng có con nối dõi không chỉ là nhu cầu của mỗi gia đình mà còn là trách nhiệm đối với tổ tiên, dòng tộc. Dưới ảnh hưởng của Nho giáo, Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, những quan niệm ấy đã tạo nên những sắc thái riêng trong đời sống tinh thần của người Quảng qua nhiều thế hệ.
Dấu ấn Nho giáo
Ở xứ Quảng, chuyện sinh con, nối dõi từ lâu không chỉ là việc riêng của mỗi gia đình mà còn gắn với sự tiếp nối của dòng họ và cộng đồng. Qua nhiều thế kỷ, cùng với sự giao thoa của các lớp văn hóa trên vùng đất Quảng Nam - Đà Nẵng, những quan niệm ấy dần được bồi đắp từ nhiều nguồn ảnh hưởng khác nhau, trong đó Nho giáo để lại dấu ấn sâu đậm.
Là hệ tư tưởng có ảnh hưởng rộng lớn đến đời sống xã hội Việt Nam suốt nhiều thế kỷ, Nho giáo vẫn hiện diện trong không gian văn hóa xứ Quảng qua các Văn miếu Quảng Nam, Khổng miếu Hội An, Khổng miếu Tam Kỳ, Văn thánh miếu Minh Hương, Văn thánh miếu Cẩm Phô... cùng nhiều thiết chế văn hóa truyền thống khác. Những giá trị ấy không chỉ thể hiện trong cách tổ chức gia đình, dòng họ mà còn thấm sâu vào quan niệm về sinh thành và khát vọng nối dõi.
Với quan niệm “bách thiện hiếu vi tiên” (trăm điều thiện, hiếu đứng đầu), Nho giáo đề cao trách nhiệm của con cháu đối với tổ tiên và gia tộc. Trong hệ giá trị ấy, việc sinh con không chỉ là nhu cầu tự nhiên mà còn được xem là bổn phận nhằm duy trì hương hỏa và gìn giữ huyết thống. Tư tưởng “bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại” (trong ba điều bất hiếu, không có người nối dõi là điều lớn nhất) đã in đậm trong nhận thức của nhiều thế hệ cư dân xứ Quảng.
Bởi vậy, trong xã hội truyền thống, người đàn ông luôn được kỳ vọng có con, đặc biệt là con trai, để tiếp nối việc thờ cúng tổ tiên và duy trì dòng tộc. Việc sinh được con trai thường là niềm vui lớn của gia đình, là dấu hiệu của phúc đức và sự tiếp nối của gia đạo. Trong nhiều gia phả ở xứ Quảng, thế thứ con cháu được ghi chép cẩn trọng, phản ánh ý thức mạnh mẽ về sự kế tục huyết thống qua các thế hệ.
Ngày nay, xã hội đã có nhiều đổi thay, nhưng tinh thần hiếu kính tổ tiên, ý thức về cội nguồn và trách nhiệm với gia đình vẫn được nhiều thế hệ người Quảng trân trọng gìn giữ, trở thành một phần bản sắc văn hóa của vùng đất này.
Nhân duyên và phúc đức
Bên cạnh Nho giáo, Phật giáo cũng du nhập vào xứ Quảng từ khá sớm và để lại nhiều dấu ấn trong đời sống tinh thần của người dân. Nếu Nho giáo nhấn mạnh trách nhiệm nối dõi thì Phật giáo lại mang đến một cách nhìn giàu tính nhân văn và tâm linh hơn về sự sinh thành.
Theo quan niệm của nhà Phật, sự hiện diện của một đứa trẻ là kết quả của nhân duyên nhiều đời, là sự hội tụ giữa duyên lành của cha mẹ và nghiệp duyên của đứa con. Việc có con hay không vì thế không hoàn toàn phụ thuộc vào mong muốn của con người mà còn gắn với nhân quả và phúc đức được tích lũy.
Người dân xứ Quảng từ lâu đã tin rằng, sống lương thiện, làm điều lành, giúp đỡ người khác và tích công bồi đức sẽ mang lại phúc báo cho gia đình, trong đó có phúc sinh con. Bởi vậy, khi gặp khó khăn trong đường con cái, nhiều người tìm đến cửa chùa để cầu tự, làm công đức, tụng kinh hay thành tâm cầu nguyện trước Tam bảo với mong muốn vun bồi thêm phước lành cho gia đình. Những thực hành ấy không chỉ phản ánh niềm tin vào sự nâng đỡ về mặt tinh thần của Phật giáo trên hành trình sinh thành mà còn giúp các cặp vợ chồng có thêm niềm tin, nghị lực để vượt qua những thử thách trong cuộc sống.
Một ảnh hưởng đáng chú ý khác của Phật giáo là góp phần làm dịu bớt những định kiến liên quan đến việc sinh con. Nếu một số quan niệm truyền thống coi trọng việc có con trai để nối dõi thì giáo lý nhà Phật lại đề cao giá trị bình đẳng của mỗi con người. Theo quan điểm ấy, dù là trai hay gái đều có thể tu tập, làm điều thiện và báo hiếu cha mẹ. Cách nhìn này đã góp phần bồi đắp nhận thức tích cực hơn về vai trò của người con gái trong gia đình xứ Quảng.
Khát vọng sinh sôi
Bên cạnh ảnh hưởng của Nho giáo và Phật giáo, đời sống văn hóa xứ Quảng còn lưu giữ nhiều tín ngưỡng dân gian gắn với sinh sản và sự bảo trợ cho mẹ, trẻ nhỏ. Những tín ngưỡng ấy phản ánh khát vọng sinh con, duy trì nòi giống và cầu mong bình an cho gia đình.
Ở nhiều làng quê xứ Quảng, người dân thờ các vị thần bảo hộ, tiền hiền, hậu hiền cùng những vị thần được tin là che chở cho phụ nữ mang thai và trẻ em. Một số nơi vẫn lưu giữ tín ngưỡng thờ Mẫu, thờ các Bà Mụ, còn hiện diện qua chùa Bà Mụ ở Hội An, hậu điện Hội quán Phúc Kiến thờ Kim Hoa nương nương cùng 12 Bà Mụ hay miếu Bà Mụ ở Cù Lao Chàm...
Theo quan niệm dân gian, khi đứa trẻ chào đời, gia đình thường làm lễ đầy tháng, thôi nôi để tạ ơn thần linh và cầu mong con khỏe mạnh, bình an. Những nghi lễ ấy vừa đánh dấu sự xuất hiện của thành viên mới, vừa gửi gắm niềm tin vào sự chở che của các đấng thiêng liêng.
Trong xã hội truyền thống, con cái không chỉ là kết quả của hôn nhân mà còn là người tiếp nối việc thờ cúng tổ tiên và gìn giữ hương hỏa. Vì vậy, nhiều gia đình hiếm muộn tìm đến chùa, đền, miếu để cầu tự, làm việc thiện hoặc thực hành một số phong tục như xin lộc con, nhận con nuôi tượng trưng hay cúng cầu tự với mong ước sớm có con.
Ngày nay, quan niệm về sinh con và nối dõi ở xứ Quảng đã có nhiều đổi thay. Tư tưởng trọng nam khinh nữ dần nhường chỗ cho nhận thức bình đẳng hơn. Nhiều gia đình không còn đặt nặng việc phải có con trai mà coi trọng sự hiếu thảo, nhân cách và sự trưởng thành của con cái. Dẫu vậy, những giá trị về gia đình, huyết thống và sự gắn kết giữa các thế hệ vẫn tiếp tục được gìn giữ trong đời sống người Quảng.