Nên duyên từ miếng trầu cau

Đường nên nghĩa thông gia

Đối với người dân xứ Quảng xưa, dựng vợ gả chồng là việc hệ trọng của cả gia đình, dòng họ, chứ không đơn thuần là chuyện riêng của đôi trai gái. Trước khi nên duyên vợ chồng, hai bên phải trải qua nhiều nghi thức với sự tham gia của cha mẹ, họ hàng và ông mai, bà mối. Trong suốt quá trình ấy, ông mai, bà mối là người đứng ra dàn xếp, truyền đạt lời thưa gửi giữa hai gia đình. Sau ngày cưới, đôi vợ chồng trẻ thường đến tạ ơn người mai mối như một cách ghi nhận công se duyên.

Theo các ghi chép về làng xã xứ Quảng đầu thế kỷ 20, phong tục cưới hỏi thường bắt đầu bằng lễ nạp thái, khi nhà trai nhờ người mai mối mang trầu cau sang nhà gái ngỏ lời kết thông gia. Được chấp thuận, nhà trai làm lễ vấn danh để xin họ tên, ngày tháng năm sinh của cô gái xem tuổi. Nếu hai bên hợp tuổi, người làm mai báo tin bằng lễ nạp cát, rồi hai họ bàn việc hôn nhân. Tiếp đó là lễ hỏi, dân gian gọi là “đi nói” hay “bỏ trầu cau”, khi nhà trai mang sính lễ sang nhà gái và thống nhất các việc chuẩn bị cho hôn lễ. Từ đây, đôi trai gái được xem như đã chính thức hứa hôn.

Bên cạnh những nghi lễ trên, nhiều làng ở xứ Quảng còn có tục nhập tế. Sau lễ hỏi, chú rể được phép tới lui nhà gái để làm quen với nếp ăn ở, sinh hoạt của gia đình vợ, đồng thời phụ giúp những công việc cần thiết. Nhờ đó, tình cảm giữa hai gia đình cũng thêm gắn bó trước ngày cưới.

Khoảng từ ba đến bảy ngày trước lễ cưới, hai gia đình làm lễ thỉnh kỳ để thống nhất ngày giờ rước dâu, số lượng người tham dự và các lễ vật cần chuẩn bị. Nhà trai trình tờ sính lễ ghi rõ những phẩm vật đã hứa với nhà gái. Trước ngày cưới, nhiều nơi còn có tục nhóm họ để báo tin vui cho bà con nội ngoại và chuẩn bị cho ngày trọng đại.

Đến ngày thành hôn, đoàn nhà trai mang lễ vật sang nhà gái theo giờ đã định. Sau khi trình lễ và cáo giờ lành, hai họ cùng làm lễ gia tiên. Cô dâu, chú rể thắp hương trước bàn thờ tổ tiên, lạy tạ ông bà, cha mẹ hai bên rồi chính thức nên nghĩa vợ chồng. Đây được xem là nghi thức thiêng liêng nhất trong toàn bộ quá trình cưới hỏi.

Bên cạnh những nghi lễ chính, người Quảng xưa còn duy trì nhiều tục lệ gắn với hôn nhân. Phổ biến nhất là xem tuổi, chọn ngày giờ tốt với mong muốn cuộc sống lứa đôi thuận hòa. Một số gia đình còn giữ tục tránh mặt khi tuổi cô dâu không hợp với mẹ chồng hoặc tục đi cửa sau nhằm hóa giải những điều được cho là không may. Sau lễ cưới, đôi vợ vợ chồng trẻ làm lễ lại mặt để về thăm cha mẹ cô dâu.

Trầu cau gửi nghĩa tình

Trong các lễ vật cưới hỏi của người dân xứ Quảng, trầu cau luôn giữ vị trí đặc biệt. Dù nghi thức mỗi thời có thay đổi thì miếng trầu vẫn là “đầu câu chuyện” trong những cuộc gặp gỡ giữa hai bên gia đình.

Với người Quảng, trầu cau trước hết là lời mở đầu cho mối lương duyên. Miếng trầu trao nhau trong lễ hỏi không chỉ mang ý nghĩa kết thông gia mà còn gửi gắm ước vọng về cuộc sống vợ chồng gắn bó lâu dài. Vì vậy, trong lễ hỏi hay lễ cưới, nhà trai luôn chuẩn bị cau tươi, lá trầu đẹp để dâng lên nhà gái như lời chúc phúc dành cho đôi trẻ.

Người Quảng gửi gắm nhiều ý nghĩa vào từng lễ vật. Cau thường được chọn theo buồng, quả đều đẹp và có đôi có cặp, biểu trưng cho sự hòa hợp. Lá trầu xanh gợi sức sống và sự bền chặt. Khi trầu, cau và vôi hòa quyện tạo nên sắc đỏ thắm cũng là hình ảnh của tình nghĩa vợ chồng gắn bó bền lâu.

Trong các ghi chép dân gian, nhiều gia đình từng chọn những sản vật quen thuộc của địa phương để làm sính lễ như trầu, cau từ Đại Mỹ, Tiên Phước, Điện Bàn hay Hội An... cùng rượu, chè và bánh trái. Những lễ vật mộc mạc ấy phản ánh đời sống của cư dân xứ Quảng, đồng thời thể hiện sự trân trọng đối với cuộc hôn nhân sắp thành.

Nếp cũ trong đời mới

Cùng với sự phát triển của xã hội, phong tục cưới hỏi ở xứ Quảng cũng có nhiều thay đổi. Những tập tục mang dấu ấn của xã hội phong kiến như ép duyên, quá coi trọng môn đăng hộ đối, các quy định khắt khe về tuổi tác hay có thai trước ngày cưới... dần không còn phù hợp.

Ở nhiều làng quê xứ Quảng hiện nay, dù lễ cưới được tổ chức gọn hơn trước, lễ gia tiên vẫn được giữ gần như nguyên vẹn. Mâm quả vẫn có trầu cau, đôi vợ chồng trẻ vẫn thắp hương trước bàn thờ tổ tiên rồi mới ra mắt hai họ. Những nghi thức ấy không chỉ gìn giữ nếp cũ mà còn thể hiện sự kính trọng cha mẹ, lòng biết ơn tổ tiên và tình cảm gắn bó giữa hai họ. Vì thế, giữa nhiều đổi thay của đời sống hiện đại, phong tục cưới hỏi xứ Quảng vẫn giữ được những giá trị cốt lõi đã truyền qua nhiều thế hệ.

VŨ HOÀI AN