Chuyện về những ngõ hẻm ở Bắc Kinh
ĐNCT - Sau ba năm đi bộ qua hơn một trăm ngõ hẻm cổ xưa ở Bắc Kinh, nhà thơ Dương Thanh Từ đã viết nên tập thơ Bắc Kinh ngân nga ngõ hẻm. Tác phẩm ra mắt bạn đọc ở buổi giao lưu văn học Việt - Trung lần thứ 2 ngày 4/9 tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Trong buổi giao lưu đầy cảm hứng, bà nói về những ngõ hẻm có tuổi đời mấy trăm năm ở Bắc Kinh, về hành trình nghệ thuật của mình, về sự nuôi dưỡng tài năng văn chương trẻ ở Trung Quốc, và về niềm tin của người cầm bút trước những tác động mạnh mẽ của thời đại AI…
Chân dung nữ sĩ đa tài
Nhà thơ Dương Thanh Từ (杨清茨) là gương mặt nữ sĩ đa tài trên văn đàn đương đại Trung Quốc, hiện là Phó Viện trưởng Viện Thư họa thuộc Học hội Văn nghệ Xã hội chủ nghĩa Trung Quốc, Chủ nhiệm Ban Biên tập Tạp chí “Nhà văn nghệ Trung Quốc” và Viện trưởng Viện Nghiên cứu Nghệ thuật tử sa. Giới học thuật và văn nghệ sĩ nước này trân trọng gọi bà là “Thanh Từ nữ sử” - danh xưng cổ xưa vinh danh những người phụ nữ học thức cao rộng, tài năng xuất chúng trên nhiều lĩnh vực. Sự đa tài của bà trải dài từ thơ ca đến hội họa, thư pháp, viết kịch bản và nghệ thuật gốm sứ tử sa.
Tại buổi giao lưu, bà chia sẻ: “Tôi bắt đầu làm thơ từ năm 7 tuổi. Gia đình tôi vốn yêu văn chương, nên chuyện làm thơ hay chơi nhạc cũng như những môn nghệ thuật khác, với tôi đều được bồi đắp từ nhỏ và trở thành một phần thừa hưởng tự nhiên”. Nhờ nền tảng đó, bà lớn lên trong dòng chảy văn hiến năm ngàn năm của Trung Quốc và thấm đẫm tình yêu với thơ Đường. Bên cạnh văn chương, bà còn dành nhiều đam mê cho nhạc cụ dân tộc và ca kịch cổ. “Ngoài thơ ca và thư pháp, tôi còn hát kinh kịch. Tôi thuộc và hát được rất nhiều làn điệu ca kịch cổ, đồng thời cũng chơi được nhiều loại nhạc cụ, trong đó có đàn tranh”, bà nói.
Dù định cư tại Bắc Kinh hơn hai mươi năm, nữ sĩ Dương Thanh Từ tin rằng mình vẫn mang căn tính của một người con vùng Giang Nam. Nhà văn Trịnh Bích Ngân - Chủ tịch Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh - nhận định chính sự pha trộn căn tính này mang lại cho bà một vị trí quan sát đặc biệt: “Khoảng cách giữa người quê cũ và người cư ngụ mới giúp bà có vị trí quan sát đặc biệt đủ gần để yêu thương, đủ xa để còn có thể cảm thấy kinh ngạc”. Vì thế, khi bước chân vào những con ngõ hẻm nghìn năm, bà vừa điềm nhiên như một người đã thuộc đường, nhưng đồng thời lại mang trái tim đa mang của một lữ khách viễn xứ đầy tò mò, sẵn sàng dừng lại trân quý trước “một cột đá buộc ngựa, một mi cửa chạm khắc, một cổng thùy hoa hay một nhành cây chui ra từ kẽ nứt”.
Với nhà thơ Dương Thanh Từ, thơ ca là thánh đường thiêng liêng nhất: “Thơ với tôi là một điều rất tự nhiên... những lúc lòng không vui, tinh thần chưa thư thái, tôi lại làm thơ để xoa dịu tâm hồn mình”. Trước làn sóng AI, bà tự tin bảo vệ tính độc bản của cảm xúc con người: “AI không thể thay thế những tình cảm chân thực của con người... nên khi những câu thơ, câu văn được viết ra từ trái tim, chúng sẽ mang một cảm xúc hoàn toàn khác”. Với bà, thơ ca đích thực đòi hỏi sự dấn thân thực tế: “Tôi cứ đi, cứ nhìn, cứ lắng nghe: đi để thân thể được chạm vào từng không gian, nhìn để sự vật thoát khỏi lớp vỏ quen thuộc, lắng nghe để quá khứ có thể cất tiếng nói”.
Tập thơ Bắc Kinh ngân nga ngõ hẻm (京华胡同) gồm hơn 130 tác phẩm, kết quả của ba năm bà đi bộ qua hơn một trăm ngõ cổ để gom nhặt chất liệu. Bà nhớ lại đã có lúc bản thân gặp bế tắc: “Viết đến khoảng 40 bài thì tôi gặp phải nút thắt cổ chai - tôi nhận ra mình không thể chỉ dừng lại ở việc tả cảnh hoa cỏ cây cối nhỏ bé... Tôi muốn tìm nhiều hình thức đa dạng hơn để ghi chép về ngõ hẻm Bắc Kinh”. Để vượt qua, bà đi thực địa, trò chuyện với người dân sống lâu năm trong các ngõ để tìm hiểu chuyện cũ. Nhờ vậy, tập thơ không chỉ dừng ở việc ghi chép phong tục mà còn mang giá trị tư liệu về lịch sử, đời sống một vùng đất.
Cầu nối văn chương Việt - Trung
Việc ra mắt tập thơ Ngân nga ngõ hẻm tại Việt Nam là một dấu mốc quan trọng vì đây là bản dịch tiếng nước ngoài đầu tiên của tác phẩm được xuất bản chính thức trên thế giới. Trước khi xuất bản sang tiếng Việt, tập thơ đã được dịch sang tiếng Anh khoảng 60 bài và giành được một số giải thưởng quốc tế... Hiện tại, tập thơ đang tiếp tục được chuyển ngữ sang tiếng Nhật và tiếng Hàn.
Tại Việt Nam, tác phẩm được chuyển ngữ bởi dịch giả Nguyễn Lệ Chi - Phó Chủ tịch Hội đồng Văn học Dịch thuộc Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh, kiêm Giám đốc Công ty CP Văn hóa Chi (CHIBOOKS) - cùng hai dịch giả Thu Huyền, Ngô Hạnh và các chuyên gia văn học của đơn vị.
Bàn về nỗi trăn trở dịch thuật có làm suy suyển “hồn vía” của thơ ca hay không, bà Thanh Từ chia sẻ góc nhìn thực tế: “Đương nhiên, để một dịch giả nước ngoài có thể chuyển tải trọn vẹn 100% linh hồn, hồn cốt của bản gốc là điều rất khó... Nhưng nếu có thể truyền tải được đến 85% hay 90%, theo tôi như vậy đã là rất tốt rồi”. Bà bày tỏ tin tưởng vào đơn vị xuất bản: “Tôi tin rằng với những nhà xuất bản có trách nhiệm như công ty của cô Chi, họ sẽ chọn được dịch giả tốt, và sẽ dành nhiều thời gian, tâm huyết để đọc, để dịch, nhằm truyền tải tác phẩm của tôi một cách trọn vẹn nhất”.
Bên cạnh giá trị nghệ thuật, tác phẩm còn là nhịp cầu kết nối tâm hồn Á Đông của hai dân tộc. Nhà văn Trịnh Bích Ngân so sánh: “Sự việc này không đơn thuần là buổi gặp gỡ và giới thiệu một tác phẩm mới mà là một cuộc gặp gỡ giữa những tâm hồn. Như những con ngõ nhỏ của Bắc Kinh chất chứa kiến thức sống và chiều sâu văn hóa của một thủ đô cổ kính, thì Thành phố Hồ Chí Minh với lịch sử hình thành và phát triển 328 năm cũng những con hẻm sôi động và nghĩa tình chính là nơi lý tưởng để mở lòng đón nhận những giai điệu ấy”.
Giao điểm giữa “ngõ” phương Bắc trầm mặc và “hẻm” phương Nam nồng hậu không chỉ xóa nhòa khoảng cách địa lý mà còn gieo mầm cảm hứng sáng tạo. Nhà thơ Lê Thiếu Nhơn - Trưởng ban Nhà văn Trẻ thuộc Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh, kiêm Ủy viên Hội đồng Thơ thuộc Hội Nhà văn Việt Nam - nhận định: “Tập thơ chắc chắn là một gợi ý thú vị cho các nhà thơ Việt Nam viết về con phố lâu đời của Sài Gòn, Hà Nội, Huế, Hội An...”. Đó chính là sứ mệnh thiêng liêng nhất của thơ ca: Không chỉ bảo tồn ký ức của một mảnh đất, mà còn khơi thức tình yêu di sản và cuộc sống thường nhật ở mọi góc phố thân thương.
Bà Dương Thanh Từ là nhà thơ, nhà viết kịch và nghệ sĩ thư pháp nổi tiếng của Trung Quốc đương đại. Bà được biết đến với nhiều tập thơ, tản văn và kịch thơ âm nhạc, trong đó có tập tản văn Gió đông xưa nay còn đâu giành Giải thưởng tản văn Băng Tâm lần thứ 10. Tác phẩm sân khấu của bà từng đoạt Giải thưởng “100 vở kịch hay trong 100 năm” của Bộ Văn hóa và Du lịch Trung Quốc, còn thơ ca của bà được vinh danh tại Giải thưởng văn học nghệ thuật Trường Chinh.
Bà Dương Thanh Từ được Liên đoàn Văn học Trung Quốc bình chọn là một trong “100 gương mặt ưu tú đương đại” trong ấn phẩm Gương mặt của thời đại. Nhiều tản văn của bà thường xuyên được đưa vào các đề thi ở Trung Quốc. Tác phẩm tranh thư pháp của Thanh Từ nữ sử cũng nhiều lần được chọn làm quà tặng cho đại sứ và nguyên thủ các nước trong các hoạt động giao lưu văn hóa - ngoại giao.