Tết Trung thu dưới triều Nguyễn
ĐNCT - Trong hệ thống các tiết lễ truyền thống dưới triều Nguyễn, Tết Trung thu không chỉ là một dịp vui chơi, thưởng ngoạn mà còn được triều đình từng bước xác lập thành một lễ tiết có nghi thức tương đối rõ ràng.
Vào năm Minh Mạng thứ 16 (1835), nhà vua định thêm thể lệ các tiết lễ hằng năm, theo Đại Nam thực lục ghi chép: Trung thu được đặt bên cạnh các tiết Thượng nguyên (ngày rằm tháng Giêng âm lịch), Trung nguyên (ngày rằm tháng Bảy âm lịch), Hạ nguyên (ngày rằm tháng Mười âm lịch), Thất tịch (7/7 âm lịch), Trung thu (rằm tháng Tám âm lịch), Trùng dương (9/9 âm lịch), Đông chí (20 hoặc 21/12 dương lịch).
Theo lệ được chuẩn định, Tết Trung thu thuộc nhóm các tiết lễ có cỗ bàn dâng cúng các miếu và điện Phụng Tiên, tuy nhiên vật phẩm khác với các tiết lễ Nguyên đán và Đoan dương (Tết Đoan ngọ). Đối với Tết Trung thu, quy định dùng hoa quả nước trà và của ngon vật lạ, làm lễ 1 tuần rượu. Đặc biệt Tết Trung thu cùng với Thượng nguyên được quy định treo đèn suốt đêm để nêu bật ngày Tết.
Sang năm Minh Mạng thứ 17 (1836), triều đình quy định tại các miếu, các lễ sóc, vọng và các tiết Tam nguyên, Thất tịch, Trung thu và Trùng dương đều có người được phái đến hành lễ. Ở Thái miếu việc này do thân công đảm nhiệm; ở Thế miếu và điện Phụng Tiên do hoàng tử, tước công và hoàng tử được phân công luân phiên làm lễ, còn ở Triệu miếu và Hưng miếu thì giao cho các viên Tôn thất thuộc Từ tế ty thực hiện.
Nếu có lễ vật mới được dâng vào dịp này, việc hành lễ cũng được tổ chức theo thứ tự đã định. Như vậy, Tết Trung thu được đưa vào hệ thống tiết lễ của triều đình, không chỉ là ngày hội vui chơi mà còn được xem là thời điểm triều đình thực hiện các nghi thức tưởng nhớ tiền nhân, dâng cúng tại các miếu điện của hoàng gia.
Đến năm Minh Mạng thứ 20 (1839), Tết Trung thu tiếp tục được quy định cụ thể đối với đội ngũ quan lại. Triều đình quy định vào các ngày Tết Tam nguyên và Trung thu, vốn rơi vào ngày rằm là ngày đặt phiên triều yết, thì các quan trong triều đều được miễn triều yết, được ở tại dinh thự tắm gội, nghỉ ngơi ăn Tết.
Tuy nhiên, những quan văn từ tứ phẩm, võ từ tam phẩm trở xuống, vẫn phải túc trực như thường lệ.
Sang thời vua Tự Đức, việc tổ chức các tiết lễ trong cung đình tiếp tục được điều chỉnh theo hướng phù hợp với điều kiện thực tế. Nhà vua cho rằng nhà thờ, điện thờ ở tôn lăng xa cách hoàng thành, trong trường hợp gặp mưa lụt hoặc thời tiết bất lợi có thể ảnh hưởng đến nghi tiết.
Vì vậy, triều đình quy định đối với nhiều tiết lễ, trong đó có Tết Trung thu có thể tổ chức lễ tại điện Gia Thành, điện Sùng Ân theo lệ ở điện Minh Thành, việc hành lễ được giao cho các chức quan thủ hộ người họ Tôn thất thay nhau làm lễ, hoàng thân miễn phải sung phái đi làm lễ.
Đến thời vua Đồng Khánh, Tết Trung thu vẫn giữ vị trí quan trọng trong đời sống cung đình. Vào năm Đồng Khánh thứ 3 (1888), khi nhà vua ngự đến hành cung Vạn Tuế, lại đúng dịp Tết Trung thu, nhà vua vẫn cảm thấy yên lòng và ban thưởng cho các quan quân theo hầu với mức khác nhau tùy theo thứ bậc.
Các đời vua tiếp sau Đồng Khánh vẫn tiếp tục tổ chức hoạt động Tết Trung thu tại cung đình tùy vào điều kiện phù hợp với thực tế hoàng gia.
Có thể thấy, những quy định và ghi chép dưới các triều vua Minh Mạng, Tự Đức, Đồng Khánh cho thấy Tết Trung thu được tổ chức trong nhiều không gian và hoàn cảnh khác nhau của đời sống cung đình, từ hành lễ, dâng cúng tại các miếu điện đến thưởng ngoạn và ban thưởng cho hoàng thân, quan lại.