Ngược theo dấu chân cụ Huỳnh

Gần 80 năm sau ngày cụ qua đời, đôi guốc, căn nhà, những trang báo hay mái nhà lưu niệm vẫn kể câu chuyện về một cuộc đời lớn, một nhân cách đáng kính.

1. Tôi đứng trước di vật là đôi guốc mộc của cụ Huỳnh Thúc Kháng khá lâu. Một vật dụng giản dị, từng theo bước chân cụ đi qua nhiều chặng đường đất nước, nay nằm yên trong tủ kính.

Nhìn đôi guốc, tôi nghĩ đến những bước chân cuối cùng của cụ Huỳnh trên vùng đất này. Ngày 21/4/1947, cụ từ trần tại Nghĩa Hành, sau đó được an táng trên núi Thiên Ấn. Gần 80 năm sau, dấu tích về một con người thuộc về lịch sử vẫn hiện diện trong những vật dụng rất đời thường như thế.

Ở Nghĩa Hành, ký ức về cụ Huỳnh còn được nhắc nhớ bằng những việc cụ thể. Ông Nguyễn Ngọc Tuấn, Chủ tịch UBND xã Nghĩa Hành, chia sẻ hằng năm vào ngày 21/4, địa phương đều tổ chức cúng chay, dâng hương tại Khu lưu niệm Trụ sở Ủy ban Kháng chiến hành chính Nam Trung bộ để tưởng nhớ cụ, đồng thời giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Mối liên hệ giữa quê sinh ra và nơi mất của cụ cũng rất đặc biệt. Đến ngày sinh của Huỳnh Thúc Kháng, người ở Nghĩa Hành tìm về quê cũ xã Thạnh Bình (Đà Nẵng). Đến ngày mất, người từ quê cụ lại về Nghĩa Hành, rồi lên núi Thiên Ấn dâng hương.

Tại nơi gắn với những ngày cuối đời của cụ, ông Nguyễn Lãnh vẫn ngày ngày chăm nom, hương khói và đón khách. Những câu chuyện ông Lãnh kể không bắt đầu bằng chức vụ hay những mốc lớn trong sự nghiệp mà từ căn nhà, người trong gia đình từng chăm sóc cụ, những ngày giỗ, ngày kỷ niệm và những vị khách tìm đến.

Ông Lãnh nhớ từng đoàn khách ghé qua, có người đến theo dịp kỷ niệm, có đoàn học sinh, đoàn thanh niên, cũng có những người tìm đến vì muốn tận mắt nhìn nơi cụ Huỳnh từng sống những ngày cuối đời. Mỗi lần có khách, ông lại mở cửa, thắp hương rồi chỉ từng vị trí trong khu lưu niệm, kể lại những gì mình biết. Câu chuyện cứ thế được nối từ người này sang người khác…

Trong khu lưu niệm, đôi guốc được đặt cùng bộ áo dài, khăn đóng và chiếc gậy từng gắn với hình ảnh cụ Huỳnh. Đó là hình ảnh của một vị đại khoa tiến sĩ Nho học đi hết cuộc đời với một vẻ giản dị, gần gũi hiếm thấy.

2. Đường Huỳnh Thúc Kháng ở Cố đô Huế mùa này trầm buồn bởi những cơn mưa. Số nhà 193 - nơi từng đặt trụ sở Báo Tiếng Dân nức danh một thời nằm kẹp giữa những dãy nhà cao tầng.

Không nhiều người biết rằng, phía sau cánh cửa đóng im ỉm ấy từng là một tòa soạn, một nhà in, nơi cụ Huỳnh Thúc Kháng cùng cộng sự làm báo trong suốt những năm Tiếng Dân hiện diện ở Huế.

Chạm tay lên lan can, ô cửa, những mảng tường loang lổ, tôi thử hình dung bóng dáng cụ Huỳnh cùng những người làm báo năm xưa tất bật với bản thảo, con chữ, những trang in trong một thời báo chí Quốc ngữ chịu sự kiểm soát ngột ngạt của chính quyền thuộc địa.

Ngày 10/8/1927, Tiếng Dân ra số đầu tiên tại Huế, do Huỳnh Thúc Kháng sáng lập, trực tiếp làm chủ nhiệm kiêm chủ bút. Tờ báo tồn tại hơn 16 năm, xuất bản 1.766 số trước khi đình bản ngày 24/4/1943.

Theo ông Nguyễn Đức Lộc, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế, giá trị của Trụ sở Tòa soạn Báo Tiếng Dân trước hết nằm ở mối liên hệ trực tiếp với cụ Huỳnh. Đây chính là nơi cụ tổ chức tòa soạn, nhà in, điều hành hoạt động xuất bản. Công trình cũng là một địa điểm còn tồn tại gắn trực tiếp với hoạt động in ấn, xuất bản báo chí trước năm 1945.

Qua nhiều năm sử dụng, một số hạng mục được sửa chữa, cải tạo, khiến không gian và cấu trúc công trình thay đổi. Những dấu tích của tòa soạn, nhà in vì thế vơi dần. Biển hiệu “Báo Tiếng Dân” không còn. Những trang thiết bị, đồ dùng gắn với hoạt động làm báo và cơ sở in ấn cũng đã được đưa khỏi công trình từ thời điểm chưa xác định.

Tuy nhiên, từ những tài liệu lưu trữ còn lại, có thể lần ngược về thời điểm Tiếng Dân bắt đầu. Một lá thư bằng tiếng Pháp của cụ Huỳnh, đề ngày 9/10/1926, ghi nơi viết là nhà ông Nguyễn Khoa Tùng gần Đập Đá. Tiếp đó là giấy phép xuất bản ngày 12/2/1927 và địa chỉ trụ sở tại số 123 Hàng Bè, nay là 193 Huỳnh Thúc Kháng.

Những lá thư, giấy phép, những số Tiếng Dân còn lưu giữ giúp căn nhà hôm nay không trở thành một địa chỉ vô danh. Chúng nối nơi này với một quãng đời của cụ Huỳnh, từ lúc chuẩn bị ra một tờ báo đến những năm tháng trực tiếp lãnh đạo tòa soạn.

Công trình được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh từ năm 2018. Từ năm 2021, Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế đã nghiên cứu, lập hồ sơ, tham mưu phương án bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị di tích nhưng đến nay chưa được bố trí nguồn vốn.

Nếu một ngày căn nhà được tu bổ, nơi này sẽ được trả lại điều gì? Theo ông Nguyễn Đức Lộc, việc tu bổ cần bảo tồn tối đa những yếu tố gốc còn lại, từng bước loại bỏ những thành phần không phù hợp và phục hồi những chi tiết đã mất trên cơ sở tư liệu lịch sử.

Khi ấy, căn nhà có thể được nghiên cứu để tái hiện một phần không gian làm báo xưa, từ nơi viết, sửa bản thảo đến in ấn, phát hành. Những số Tiếng Dân được số hóa, hình ảnh, thư từ, tư liệu về cụ Huỳnh có thể trở thành một phần của không gian giới thiệu.

Người đến đây có thể nhìn thấy một tờ báo được làm ra như thế nào ở Huế gần một thế kỷ trước, thay vì chỉ đứng trước một ngôi nhà cũ và nghe kể về nó.

3. Trên quê hương Tiên Cảnh (Tiên Phước, Quảng Nam cũ, nay là xã Thạnh Bình, thành phố Đà Nẵng), câu chuyện về cụ Huỳnh trở về với những điều gần gũi hơn. Nhà lưu niệm Huỳnh Thúc Kháng vẫn được địa phương quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị.

Trong khuôn viên ấy, những người trong dòng tộc cụ Huỳnh vẫn gắn bó với công việc hương khói, mở cửa đón khách. Cụ bà Huỳnh Phương Dung, 72 tuổi, sống lâu năm tại khu lưu niệm, nhớ như in những đổi thay của khu nhà qua nhiều năm.

Anh ba của cụ Dung là cụ Huỳnh Thoàn, 80 tuổi, từng trực tiếp trông coi nơi này. Khi còn khỏe, cụ vẫn mở cửa, quét dọn, thắp nhang, đón khách…

Những việc ấy nghe rất đỗi bình thường nhưng chính nhờ sự hiện diện của những người cùng dòng tộc khiến khu lưu niệm thêm ấm áp, giữ được mối gắn bó riêng với gia đình cụ Huỳnh. Ký ức về cụ ở đây không chỉ nằm trong những gì được trưng bày mà còn được gìn giữ qua những công việc hằng ngày.

Theo ông Dương Đức Lin, Chủ tịch UBND xã Thạnh Bình, việc giữ gìn khu lưu niệm đang được địa phương đặt trong kế hoạch bảo tồn và phát huy giá trị di tích. Công trình thuộc dự án phát huy giá trị Khu di tích Nhà lưu niệm Huỳnh Thúc Kháng đã hoàn thành, dự kiến khánh thành, đưa vào sử dụng nhân dịp kỷ niệm 150 năm ngày sinh cụ Huỳnh.

Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, xã Thạnh Bình tiếp nhận quản lý di tích, giao đơn vị trực thuộc tổ chức thuyết minh, hướng dẫn khách tham quan và duy trì hoạt động tại khu lưu niệm.

“Xác định đây là di tích cấp quốc gia trên địa bàn, địa phương tập trung vào việc bảo tồn, phát huy giá trị danh nhân; hoàn thiện không gian trưng bày để giới thiệu cuộc đời, sự nghiệp của cụ Huỳnh”, ông Lin nói.

Xã cũng tổ chức các hoạt động giáo dục truyền thống cho học sinh và các lực lượng trên địa bàn, giới thiệu cuộc đời, sự nghiệp và tinh thần phụng sự đất nước, nhân dân của cụ Huỳnh.

Tên cụ cũng được đặt trong những hoạt động dành cho thế hệ trẻ. Nhân kỷ niệm 150 năm ngày sinh cụ Huỳnh, xã Thạnh Bình dự kiến tổ chức Giải thưởng Huỳnh Thúc Kháng lần thứ nhất năm 2026, trao cho 42 học sinh có thành tích nổi bật trong học tập, nghiên cứu.

Cùng với đó, địa phương định hướng Nhà lưu niệm trở thành một điểm đến gắn với tìm hiểu lịch sử, kết nối với các địa danh như làng cổ Lộc Yên, hang Dơi. Các trường học, Đoàn, Đội cũng được định hướng tổ chức hoạt động tìm hiểu về cụ Huỳnh.

Từ một căn nhà của người con Tiên Cảnh nói riêng, xứ Quảng nói chung, nơi đây đang trở thành địa chỉ để người dân cả nước hôm nay tìm về, nhìn thấy những dấu tích, để hiểu thêm về một con người đã bước ra khỏi quê nhà đi vào lịch sử.

Quá trưa, tôi đứng trên núi Thiên Ấn (Quảng Ngãi), nhìn từng tốp học sinh lần lượt đến trước mộ cụ Huỳnh. Các em thắp hương, cúi đầu rồi xuống núi, trở lại với lớp học.

Gần 80 năm sau ngày cụ nằm lại nơi này, những bước chân trẻ vẫn tìm đến. Di sản của cụ vì thế không chỉ còn trong hiện vật, trang báo, mái nhà…, mà hiện diện trong cách những người trẻ hôm nay nhớ về cụ.

TRƯỜNG SƠN