Chờ diện mạo mới của di tích đồi Trung Sơn

Khu di tích đồi Trung Sơn (còn gọi là rừng Trung Sơn) là một trong những không gian lưu giữ nhiều dấu tích lịch sử. Khu rừng tự nhiên rậm rạp này được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ từ khi lập làng vào năm 1670 đến nay, tạo nên mảng xanh độc đáo giữa khu vực đô thị đang phát triển.

Nơi rừng giữ chuyện làng

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đồi Trung Sơn là khu rừng có từ lâu đời tại thôn Trung Sơn, xã Hòa Liên, huyện Hòa Vang (cũ), nay thuộc phường Liên Chiểu, thành phố Đà Nẵng.

Bên trong và ven bìa rừng hiện còn nhiều di tích: nghĩa trủng Trung Sơn - nơi an nghỉ của gần 200 nghĩa sĩ, đình Trung Sơn, giếng cổ, bia tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ, miếu Âm linh và miếu Bà Ngũ Hành. Quần thể công trình này phản ánh rõ nét đời sống, tín ngưỡng và chiều dài lịch sử của cộng đồng làng Trung Sơn.

Ở tuổi 102, cụ Hà Thúc Duyên vẫn lưu giữ nhiều tư liệu về lịch sử làng Trung Sơn. Cụ cho biết ngay từ thuở lập làng, việc giữ rừng đã được cộng đồng đặc biệt coi trọng.

Bộ máy việc làng trước đây từng cắt cử chức “hương lâm” chuyên trách tuần tra, ngăn chặn nạn chặt phá. Đến những năm kháng chiến, khu vực này tiếp tục trở thành địa bàn diễn ra nhiều hoạt động cách mạng.

“Đồi Trung Sơn trong hai cuộc kháng chiến là địa bàn quan trọng ở phía bắc Hòa Vang và thành phố Đà Nẵng. Trong kháng chiến chống Pháp, đình làng là nơi cán bộ cách mạng, dân quân du kích bí mật hoạt động. Đến thời chống Mỹ, trong đồi có những hầm bí mật để cán bộ, bộ đội hoạt động. Đồi là nơi nuôi giấu cán bộ, bộ đội đánh địch rồi từ đây xuống nội thành Đà Nẵng hoạt động”, cụ Duyên kể.

Với ông Võ Chí Thanh (Tổ dân phố Trung Sơn - Hồng Phước, phường Liên Chiểu), đồi Trung Sơn là một phần ký ức gắn liền với đời sống cộng đồng. Sinh ra, lớn lên tại đây và từng làm trưởng thôn Trung Sơn, ông đã chứng kiến trọn vẹn những đổi thay của làng, từ thuở người dân còn dựa vào nguồn nước tự nhiên đến khi diện mạo quê hương ngày càng khang trang.

“

Đồi Trung Sơn là món quà thiên nhiên ban tặng cho người dân. Ngày trước chưa có nước sạch, bà con sống nhờ nguồn nước ở đây. Không chỉ người dân Trung Sơn, mà bà con ở Quan Nam, Thủy Tú, Thương Tiều cũng sử dụng mạch nước này. Nguồn nước ấy gắn với cuộc sống của chúng tôi từ những ngày còn nhỏ, nên với người dân nơi đây, đồi luôn có một giá trị rất đặc biệt.

Ông Võ Chí Thanh, Tổ dân phố Trung Sơn - Hồng Phước (phường Liên Chiểu)

Không chỉ gắn với nguồn nước, những năm tháng chiến tranh càng hun đúc ý thức bảo vệ đồi Trung Sơn của người dân. Theo ông Thanh, hương ước làng quy định nghiêm ngặt: không ai được tự ý đốn cây, xâm phạm khu vực đồi rừng, việc mai táng mồ mả cũng không được tùy tiện. Những quy ước ấy được duy trì qua nhiều thế hệ, góp phần giữ nguyên vẹn không gian rừng giữa làn sóng đô thị hóa.

“Hương ước của đồi Trung Sơn là không ai được xâm phạm, không ai được đốn cây. Bà con giữ đồi để giữ một không gian xanh, dấu tích của làng và những câu chuyện về các thế hệ từng sống, chiến đấu trên mảnh đất này”, ông Thanh chia sẻ.

“

Trên cơ sở những giá trị lịch sử, văn hóa của rừng Trung Sơn, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã hoàn thiện hồ sơ xếp hạng di tích cấp thành phố đối với địa điểm này; đồng thời tham mưu UBND thành phố đưa rừng Trung Sơn vào danh mục kiểm kê di tích theo Quyết định số 2954/QĐ-UBND ngày 29/12/2023 của UBND thành phố Đà Nẵng.

Đánh thức không gian di sản

Một chặng đường mới đang mở ra với đồi Trung Sơn khi thành phố dành nguồn lực hoàn thiện hạ tầng, giao thông và cảnh quan khu di tích.

Theo Quyết định số 4171/QĐ-UBND ngày 16/9/2026, UBND thành phố Đà Nẵng đã phê duyệt chủ trương đầu tư dự án “Đầu tư hệ thống hạ tầng kỹ thuật và giao thông khu di tích đồi Trung Sơn”, với tổng mức đầu tư gần 400 tỷ đồng.

Đáng chú ý, dự án đặt mục tiêu hoàn thiện hạ tầng song hành với bảo tồn những giá trị nguyên bản của khu di tích. Thành phố định hướng kết hợp tôn tạo, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa - lịch sử đồi Trung Sơn; hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, giao thông và cảnh quan đô thị nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa của người dân. UBND phường Liên Chiểu được giao làm chủ đầu tư kiêm điều hành dự án.

Theo ông Nguyễn Thanh Lịch, Phó Chủ tịch UBND phường Liên Chiểu, trong giai đoạn 2026 - 2027, địa phương tập trung hoàn tất thủ tục chuẩn bị đầu tư và bám sát công tác giải phóng mặt bằng. Dự kiến từ năm 2027 đến 2029, các hạng mục xây dựng sẽ đồng loạt được triển khai.

“Chúng tôi hướng đến phát triển Đồi Trung Sơn thành mô hình ‘công viên rừng’ trong đô thị. Quá trình triển khai phải gắn việc khơi thông nguồn lực đất đai với bảo tồn, phát huy các giá trị lịch sử - văn hóa truyền thống. Qua đó, tạo tiền đề phát triển du lịch sinh thái, đồng thời tạo thêm không gian để người dân được thụ hưởng các giá trị văn hóa, tinh thần ngay tại địa phương”, ông Lịch cho biết.

Sau nhiều năm chờ đợi, chủ trương đầu tư khu di tích nhận được sự đồng thuận cao của người dân địa phương. Nguyện vọng lớn nhất của bà con lúc này là dự án sớm được triển khai trên thực địa, để đồi Trung Sơn vừa được bảo tồn nghiêm ngặt, vừa mở ra không gian sinh hoạt văn hóa phục vụ cộng đồng.

Bên cạnh đó, người dân cũng mong muốn đồi Trung Sơn sớm được xếp hạng di tích cấp thành phố. Khi đó, vùng Trung Sơn kết nối với di tích cấp thành phố Căn cứ lõm cách mạng B1 Hồng Phước gần đó sẽ tạo thành tuyến điểm đến lý tưởng cho các hành trình tham quan, về nguồn của du khách.

“Nghe tin thành phố đầu tư khoảng 400 tỷ đồng để bảo tồn, phát huy giá trị khu vực này, chúng tôi rất vui mừng. Thế hệ chúng tôi nay đã xế chiều, nên càng mong những gì ông cha để lại được giữ cho con cháu. Mong thế hệ sau tiếp tục gìn giữ và vun đắp để rừng Trung Sơn ngày càng có giá trị hơn”, ông Võ Chí Thanh bày tỏ.

[VIDEO] - Không gian văn hóa, lịch sử tại di tích đồi Trung Sơn: