Khi dấu xưa dần phai

Những dấu tích còn lại với thời gian

Trong các đình, chùa, miếu, hội quán, nhà thờ tộc và gia đình người Việt hoặc người gốc Hoa... ở xứ Quảng còn lưu giữ nhiều tài liệu Hán - Nôm. Đó là những sắc phong, cáo thị, lệnh sai, chiếu chỉ, văn bia, gia phả, địa bạ, hương ước, khế ước, văn tế, hoành phi, câu đối, thư tịch cổ… ghi lại nhiều câu chuyện về đất và người xưa. Qua đó, chúng ta bắt gặp những tên làng, tên đất, nguồn gốc dòng họ và các phong tục, tín ngưỡng, sinh hoạt cộng đồng.

Phần lớn những tư liệu ấy đã tồn tại hàng trăm năm, trải qua nhiều thế hệ, và hiện đang ngày ngày chịu sự bào mòn của thời gian.

Xứ Quảng phía trước hướng ra Biển Đông, phía sau tựa vào dãy Trường Sơn, khí hậu nóng ẩm quanh năm cũng là một trong những nguyên nhân khiến các tư liệu trên chất liệu giấy nhanh xuống cấp. Giấy dễ hút ẩm, nấm mốc, mục rữa; mối mọt, côn trùng cũng dễ xâm nhập.

Những sắc phong có niên đại hàng trăm năm có khi được cuộn lại, cất trong rương, ống hoặc tủ thờ; những cuốn gia phả cũ, văn tế, khế ước… đôi khi chỉ được lấy ra vào ngày giỗ, ngày tế lễ. Qua năm tháng, mép giấy rách dần, mực nhòe, phai màu, các vết hoen ố lan rộng; nhiều trang trở nên giòn, dễ gãy, thậm chí bị mối mọt gặm nhấm.

Những văn bản Hán - Nôm như minh văn, văn bia được khắc trên đá, gỗ hay đồng tuy có độ bền cao nhưng vẫn chịu sự tác động của thời gian và thời tiết. Chữ khắc trên bia qua nhiều năm có thể bị mờ, khó nhận biết (tiêu biểu như bia chùa Long Thủ, được lập năm 1657, đến nay nhiều nét chữ đã bị bào mòn). Hoành phi, câu đối bằng gỗ có thể bị mối mọt, cong nứt; đồ đồng bị oxy hóa.

Bên cạnh đó, bão lũ, lụt lội và hỏa hoạn cũng là những nguy cơ bất ngờ đe dọa sự tồn tại của các văn bản này.

Một vấn đề khác ảnh hưởng đến tư liệu Hán Nôm thường xuất hiện trong quá trình tu sửa di tích. Khi hoành phi, câu đối đã cũ, người ta thường có tâm lý thay mới cho đẹp; bia đá cũng có thể được sửa chữa, di chuyển hoặc thay đổi vị trí mà chưa kịp ghi chép, tư liệu hóa đầy đủ.

Một bản mới có thể đẹp và hoàn chỉnh hơn bản cũ, nhưng những dấu vết của thời gian, vốn làm nên giá trị lịch sử của hiện vật, thì không thể phục hồi bằng cách làm lại.

Chữ còn nhưng người đã vắng

Nhiều người đam mê di sản Hán - Nôm luôn trăn trở, theo thời gian, giấy rồi sẽ hỏng, gỗ cũng mục và đá cũng sẽ mòn… nhưng đáng lo hơn cả là người biết đọc những dòng chữ ấy ngày càng ít đi.

Nhiều gia đình, dòng họ vẫn giữ gia phả, sắc phong, văn tế… như một vật quý của tổ tiên. Người giữ vẫn biết đó là “gia bảo”, biết phải cất kỹ, nhưng không phải ai cũng đọc được những nội dung trên ấy.

Trong quá trình điền dã, nghiên cứu tư liệu Hán - Nôm ở xứ Quảng, chúng tôi gặp không ít gia phả truyền qua năm, sáu đời vẫn còn nguyên vẹn, nhưng nội dung đã dần trở nên xa lạ với con cháu.

Vì vậy, giữ gìn di sản Hán - Nôm không chỉ là bảo quản tư liệu, mà còn phải có người đọc, phiên âm, dịch nghĩa, nghiên cứu và giới thiệu lại bằng cách dễ hiểu, để cộng đồng biết những giá trị đang được lưu giữ trong di tích, nhà thờ tộc hay chính gia phả của mình.

Những năm qua, công tác sưu tầm, bảo quản và số hóa tư liệu Hán - Nôm ở xứ Quảng đã được các ngành chức năng cùng nhiều tổ chức, cá nhân quan tâm.

Tư liệu lưu giữ trong các dòng họ, làng xã, cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng và tư gia được khảo sát, chụp ảnh, lập hồ sơ; nhiều văn bản còn được chọn lọc, biên soạn, xuất bản thành sách, đưa những giá trị vốn chỉ lưu truyền trong phạm vi gia đình, dòng họ đến với đông đảo người đọc.

Để dấu xưa không thất lạc

Theo chúng tôi, trước hết cần kiểm kê toàn diện di sản Hán - Nôm trên địa bàn xứ Quảng, bởi muốn bảo tồn thì trước hết phải biết mình đang có những gì.

Công việc này cần được thực hiện tại đình, chùa, miếu, hội quán, nhà thờ tộc, nhà cổ và các gia đình còn lưu giữ gia phả, sắc phong, địa bạ, hương ước, khoán ước, hoành phi, liễn đối...

Mỗi tư liệu cần được ghi nhận về tên gọi, nơi lưu giữ, niên đại, chất liệu, kích thước, tình trạng và nội dung chính; những tư liệu độc bản, quý hiếm hoặc đang xuống cấp cần được ưu tiên bảo tồn.

Trên cơ sở đó, tiến hành lập hồ sơ, quay phim, chụp ảnh, scan và số hóa. Với bia đá cần ghi nhận vị trí, hình dáng, chụp ảnh và dập văn khắc; với sắc phong, gia phả, văn tế nên tạo bản sao chất lượng tốt để hạn chế việc mở bản gốc.

Khi có điều kiện, cần phiên âm, dịch nghĩa để nội dung tư liệu không chỉ được lưu giữ dưới dạng hình ảnh.

Bên cạnh đó, cần hướng dẫn các gia đình, dòng họ và cơ sở đang lưu giữ tư liệu cách bảo quản phù hợp, nhất là đối với tư liệu giấy, tránh ẩm mốc, mối mọt và những tác động làm hư hại lâu dài.

Những bản đã xuống cấp cần được xử lý, tu bổ đúng phương pháp; bản gốc vẫn phải được giữ gìn cẩn trọng, bởi không chỉ nội dung mà chất liệu giấy, nét mực và những dấu vết trên từng trang đều mang giá trị lịch sử riêng.

Một danh mục tương đối đầy đủ về tư liệu Hán - Nôm trong cộng đồng sẽ giúp xác định tư liệu nào cần cứu trước, nơi nào cần hỗ trợ bảo quản, tư liệu nào cần phiên âm, dịch nghĩa và nghiên cứu, thay vì chờ đến khi tư liệu hư hỏng mới bắt đầu tìm cách gìn giữ.